Merge lp:~simosx/ubuntu-keyboard/add-greek-layout into lp:ubuntu-keyboard

[Simos Xenitellis ]

Adds Greek keyboard files for Ubuntu Touch.

Corpus text: http://www.gutenberg.org/ebooks/28658

[Michael Sheldon (michael-sheldon)]

Hi Simos,

 This branch is now included in the layout-improvements branch alongside a number of other new layouts, however before we can merge it into trunk could you please sign the CLA? http://www.ubuntu.com/legal/contributors

Thanks!
 Mike.

[Simos Xenitellis  (simosx)]

I just signed the CLA!

[Michael Sheldon (michael-sheldon)]

Great, thanks!

=== modified file 'debian/control'
--- debian/control	2015-01-19 14:06:48 +0000
+++ debian/control	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -210,6 +210,14 @@
 Description: Ubuntu on-screen keyboard data files - German
  Data files for the Ubuntu virtual keyboard - German
 
+Package: ubuntu-keyboard-greek
+Architecture: any
+Depends: ubuntu-keyboard (= ${binary:Version}),
+         ${misc:Depends},
+         ${shlibs:Depends},
+Description: Ubuntu on-screen keyboard data files - Greek
+ Data files for the Ubuntu virtual keyboard - Greek
+
 Package: ubuntu-keyboard-hebrew
 Architecture: any
 Depends: ubuntu-keyboard (= ${binary:Version}),

=== modified file 'debian/server.conf'
--- debian/server.conf	2014-10-14 22:39:10 +0000
+++ debian/server.conf	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -7,11 +7,12 @@
 onscreen\enabled=libubuntu-keyboard-plugin.so:en_gb, \
 libubuntu-keyboard-plugin.so:en_us, \
 libubuntu-keyboard-plugin.so:de, \
+libubuntu-keyboard-plugin.so:el, \
 libubuntu-keyboard-plugin.so:es, \
 libubuntu-keyboard-plugin.so:ca, \
 libubuntu-keyboard-plugin.so:zh_cn_cangjie, \
 libubuntu-keyboard-plugin.so:zh_cn_pinyin, \
-libubuntu-keyboard-plugin.so:zh_cn_zhuyin, 
+libubuntu-keyboard-plugin.so:zh_cn_zhuyin,
 
 
 ; pluginsettings\libubuntu-keyboard-plugin.so\auto_correct_enabled	= false

=== added file 'debian/ubuntu-keyboard-greek.install'
--- debian/ubuntu-keyboard-greek.install	1970-01-01 00:00:00 +0000
+++ debian/ubuntu-keyboard-greek.install	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -0,0 +1,1 @@
+usr/share/maliit/plugins/com/ubuntu/lib/el/

=== added directory 'plugins/el'
=== added file 'plugins/el/el.pro'
--- plugins/el/el.pro	1970-01-01 00:00:00 +0000
+++ plugins/el/el.pro	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -0,0 +1,9 @@
+CONFIG += ordered
+TEMPLATE = subdirs
+SUBDIRS = \
+    src \
+    qml
+
+QMAKE_EXTRA_TARGETS += check
+check.target = check
+check.CONFIG = recursive

=== added directory 'plugins/el/qml'
=== added file 'plugins/el/qml/Keyboard_el.qml'
--- plugins/el/qml/Keyboard_el.qml	1970-01-01 00:00:00 +0000
+++ plugins/el/qml/Keyboard_el.qml	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -0,0 +1,92 @@
+/*
+ * Copyright 2013 Canonical Ltd.
+ *
+ * This program is free software; you can redistribute it and/or modify
+ * it under the terms of the GNU Lesser General Public License as published by
+ * the Free Software Foundation; version 3.
+ *
+ * This program is distributed in the hope that it will be useful,
+ * but WITHOUT ANY WARRANTY; without even the implied warranty of
+ * MERCHANTABILITY or FITNESS FOR A PARTICULAR PURPOSE.  See the
+ * GNU Lesser General Public License for more details.
+ *
+ * You should have received a copy of the GNU Lesser General Public License
+ * along with this program.  If not, see <http://www.gnu.org/licenses/>.
+ */
+
+import QtQuick 2.0
+import "../../keys"
+import "../../keys/key_constants.js" as UI
+
+KeyPad {
+    anchors.fill: parent
+
+    content: c1
+    symbols: "languages/Keyboard_symbols.qml"
+
+    Column {
+        id: c1
+        anchors.fill: parent
+        spacing: 0
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            CharKey { label: ";"; shifted: ":"; }
+            CharKey { label: "ς"; shifted: "Σ"; }
+            CharKey { label: "ε"; shifted: "Ε"; extended: ["έ","€"]; extendedShifted: ["Έ","€"] }
+            CharKey { label: "ρ"; shifted: "Ρ"; }
+            CharKey { label: "τ"; shifted: "Τ"; }
+            CharKey { label: "υ"; shifted: "Υ"; extended: ["ύ","ϋ","ΰ" ]; extendedShifted: ["Ύ","Ϋ"] }
+            CharKey { label: "θ"; shifted: "Θ"; }
+            CharKey { label: "ι"; shifted: "Ι"; extended: ["ί","ϊ","ΐ"]; extendedShifted: ["Ί","Ϊ"] }
+            CharKey { label: "ο"; shifted: "Ο"; extended: ["ό"]; extendedShifted: ["Ό"] }
+            CharKey { label: "π"; shifted: "Π"; }
+        }
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            CharKey { label: "α"; shifted: "Α"; extended: ["ά"]; extendedShifted: ["Ά"] }
+            CharKey { label: "σ"; shifted: "Σ"; extended: ["$"]; extendedShifted: ["$"] }
+            CharKey { label: "δ"; shifted: "Δ"; }
+            CharKey { label: "φ"; shifted: "Φ"; }
+            CharKey { label: "γ"; shifted: "Γ"; }
+            CharKey { label: "η"; shifted: "Η"; extended: ["ή"]; extendedShifted: ["Ή"] }
+            CharKey { label: "ξ"; shifted: "Ξ"; }
+            CharKey { label: "κ"; shifted: "Κ"; }
+            CharKey { label: "λ"; shifted: "Λ"; }
+        }
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            ShiftKey {}
+            CharKey { label: "ζ"; shifted: "Ζ"; }
+            CharKey { label: "χ"; shifted: "Χ"; }
+            CharKey { label: "ψ"; shifted: "Ψ"; }
+            CharKey { label: "ω"; shifted: "Ω"; extended: ["ώ"]; extendedShifted: ["Ώ"] }
+            CharKey { label: "β"; shifted: "Β"; }
+            CharKey { label: "ν"; shifted: "Ν"; }
+            CharKey { label: "μ"; shifted: "Μ"; }
+            BackspaceKey {}
+        }
+
+        Item {
+            anchors.left: parent.left
+            anchors.right: parent.right
+
+            height: panel.keyHeight;
+
+            SymbolShiftKey { id: symShiftKey;                            anchors.left: parent.left; }
+            LanguageKey    { id: languageMenuButton;                     anchors.left: symShiftKey.right; }
+            CharKey        { id: commaKey;    label: ","; shifted: "/";  anchors.left: languageMenuButton.right; }
+            SpaceKey       { id: spaceKey;                               anchors.left: commaKey.right; anchors.right: dotKey.left; noMagnifier: true }
+            CharKey        { id: dotKey;      label: "."; shifted: ".";  extended: ["!","«","»","·",'"',"(",")"];  extendedShifted: ["!","«","»","·",'"',"(",")"];  anchors.right: enterKey.left; }
+            ReturnKey      { id: enterKey;                               anchors.right: parent.right }
+        }
+    } // column
+}

=== added file 'plugins/el/qml/Keyboard_el_email.qml'
--- plugins/el/qml/Keyboard_el_email.qml	1970-01-01 00:00:00 +0000
+++ plugins/el/qml/Keyboard_el_email.qml	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -0,0 +1,93 @@
+/*
+ * Copyright 2013 Canonical Ltd.
+ *
+ * This program is free software; you can redistribute it and/or modify
+ * it under the terms of the GNU Lesser General Public License as published by
+ * the Free Software Foundation; version 3.
+ *
+ * This program is distributed in the hope that it will be useful,
+ * but WITHOUT ANY WARRANTY; without even the implied warranty of
+ * MERCHANTABILITY or FITNESS FOR A PARTICULAR PURPOSE.  See the
+ * GNU Lesser General Public License for more details.
+ *
+ * You should have received a copy of the GNU Lesser General Public License
+ * along with this program.  If not, see <http://www.gnu.org/licenses/>.
+ */
+
+import QtQuick 2.0
+import "../../keys"
+import "../../keys/key_constants.js" as UI
+
+KeyPad {
+    anchors.fill: parent
+
+    content: c1
+    symbols: "languages/Keyboard_symbols.qml"
+
+    Column {
+        id: c1
+        anchors.fill: parent
+        spacing: 0
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            CharKey { label: ";"; shifted: ":"; }
+            CharKey { label: "ς"; shifted: "Σ"; }
+            CharKey { label: "ε"; shifted: "Ε"; extended: ["έ","€"]; extendedShifted: ["Έ","€"] }
+            CharKey { label: "ρ"; shifted: "Ρ"; }
+            CharKey { label: "τ"; shifted: "Τ"; }
+            CharKey { label: "υ"; shifted: "Υ"; extended: ["ύ","ϋ","ΰ" ]; extendedShifted: ["Ύ","Ϋ"] }
+            CharKey { label: "θ"; shifted: "Θ"; }
+            CharKey { label: "ι"; shifted: "Ι"; extended: ["ί","ϊ","ΐ"]; extendedShifted: ["Ί","Ϊ"] }
+            CharKey { label: "ο"; shifted: "Ο"; extended: ["ό"]; extendedShifted: ["Ό"] }
+            CharKey { label: "π"; shifted: "Π"; }
+        }
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            CharKey { label: "α"; shifted: "Α"; extended: ["ά"]; extendedShifted: ["Ά"] }
+            CharKey { label: "σ"; shifted: "Σ"; extended: ["$"]; extendedShifted: ["$"] }
+            CharKey { label: "δ"; shifted: "Δ"; }
+            CharKey { label: "φ"; shifted: "Φ"; }
+            CharKey { label: "γ"; shifted: "Γ"; }
+            CharKey { label: "η"; shifted: "Η"; extended: ["ή"]; extendedShifted: ["Ή"] }
+            CharKey { label: "ξ"; shifted: "Ξ"; }
+            CharKey { label: "κ"; shifted: "Κ"; }
+            CharKey { label: "λ"; shifted: "Λ"; }
+        }
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            ShiftKey {}
+            CharKey { label: "ζ"; shifted: "Ζ"; }
+            CharKey { label: "χ"; shifted: "Χ"; }
+            CharKey { label: "ψ"; shifted: "Ψ"; }
+            CharKey { label: "ω"; shifted: "Ω"; extended: ["ώ"]; extendedShifted: ["Ώ"] }
+            CharKey { label: "β"; shifted: "Β"; }
+            CharKey { label: "ν"; shifted: "Ν"; }
+            CharKey { label: "μ"; shifted: "Μ"; }
+            BackspaceKey {}
+        }
+
+        Item {
+            anchors.left: parent.left
+            anchors.right: parent.right
+
+            height: panel.keyHeight + units.gu(UI.row_margin);
+
+            SymbolShiftKey { id: symShiftKey;                            anchors.left: parent.left; height: parent.height; }
+            LanguageKey    { id: languageMenuButton;                     anchors.left: symShiftKey.right; height: parent.height; }
+            CharKey        { id: atKey;    label: "@"; shifted: "@";     anchors.left: languageMenuButton.right; height: parent.height; }
+            SpaceKey       { id: spaceKey;                               anchors.left: atKey.right; anchors.right: urlKey.left; noMagnifier: true; height: parent.height; }
+            UrlKey         { id: urlKey; label: ".gr"; extended: [".com", ".com.gr", ".edu.gr", ".net.gr", ".org.gr", ".gov.gr"]; anchors.right: dotKey.left; height: parent.height; }
+            CharKey        { id: dotKey;      label: "."; shifted: "."; extended: [";", "!"]; extendedShifted: [";", "!"]; anchors.right: enterKey.left; height: parent.height; }
+            ReturnKey      { id: enterKey;                               anchors.right: parent.right; height: parent.height; }
+        }
+    } // column
+}

=== added file 'plugins/el/qml/Keyboard_el_url.qml'
--- plugins/el/qml/Keyboard_el_url.qml	1970-01-01 00:00:00 +0000
+++ plugins/el/qml/Keyboard_el_url.qml	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -0,0 +1,93 @@
+/*
+ * Copyright 2013 Canonical Ltd.
+ *
+ * This program is free software; you can redistribute it and/or modify
+ * it under the terms of the GNU Lesser General Public License as published by
+ * the Free Software Foundation; version 3.
+ *
+ * This program is distributed in the hope that it will be useful,
+ * but WITHOUT ANY WARRANTY; without even the implied warranty of
+ * MERCHANTABILITY or FITNESS FOR A PARTICULAR PURPOSE.  See the
+ * GNU Lesser General Public License for more details.
+ *
+ * You should have received a copy of the GNU Lesser General Public License
+ * along with this program.  If not, see <http://www.gnu.org/licenses/>.
+ */
+
+import QtQuick 2.0
+import "../../keys"
+import "../../keys/key_constants.js" as UI
+
+KeyPad {
+    anchors.fill: parent
+
+    content: c1
+    symbols: "languages/Keyboard_symbols.qml"
+
+    Column {
+        id: c1
+        anchors.fill: parent
+        spacing: 0
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            CharKey { label: ";"; shifted: ":"; }
+            CharKey { label: "ς"; shifted: "Σ"; }
+            CharKey { label: "ε"; shifted: "Ε"; extended: ["έ","€"]; extendedShifted: ["Έ","€"] }
+            CharKey { label: "ρ"; shifted: "Ρ"; }
+            CharKey { label: "τ"; shifted: "Τ"; }
+            CharKey { label: "υ"; shifted: "Υ"; extended: ["ύ","ϋ","ΰ" ]; extendedShifted: ["Ύ","Ϋ"] }
+            CharKey { label: "θ"; shifted: "Θ"; }
+            CharKey { label: "ι"; shifted: "Ι"; extended: ["ί","ϊ","ΐ"]; extendedShifted: ["Ί","Ϊ"] }
+            CharKey { label: "ο"; shifted: "Ο"; extended: ["ό"]; extendedShifted: ["Ό"] }
+            CharKey { label: "π"; shifted: "Π"; }
+        }
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            CharKey { label: "α"; shifted: "Α"; extended: ["ά"]; extendedShifted: ["Ά"] }
+            CharKey { label: "σ"; shifted: "Σ"; extended: ["$"]; extendedShifted: ["$"] }
+            CharKey { label: "δ"; shifted: "Δ"; }
+            CharKey { label: "φ"; shifted: "Φ"; }
+            CharKey { label: "γ"; shifted: "Γ"; }
+            CharKey { label: "η"; shifted: "Η"; extended: ["ή"]; extendedShifted: ["Ή"] }
+            CharKey { label: "ξ"; shifted: "Ξ"; }
+            CharKey { label: "κ"; shifted: "Κ"; }
+            CharKey { label: "λ"; shifted: "Λ"; }
+        }
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            ShiftKey {}
+            CharKey { label: "ζ"; shifted: "Ζ"; }
+            CharKey { label: "χ"; shifted: "Χ"; }
+            CharKey { label: "ψ"; shifted: "Ψ"; }
+            CharKey { label: "ω"; shifted: "Ω"; extended: ["ώ"]; extendedShifted: ["Ώ"] }
+            CharKey { label: "β"; shifted: "Β"; }
+            CharKey { label: "ν"; shifted: "Ν"; }
+            CharKey { label: "μ"; shifted: "Μ"; }
+            BackspaceKey {}
+        }
+
+        Item {
+            anchors.left: parent.left
+            anchors.right: parent.right
+
+            height: panel.keyHeight + units.gu(UI.row_margin);
+
+            SymbolShiftKey { id: symShiftKey;                            anchors.left: parent.left; height: parent.height; }
+            LanguageKey    { id: languageMenuButton;                     anchors.left: symShiftKey.right; height: parent.height; }
+            CharKey        { id: slashKey; label: "/"; shifted: "/";     anchors.left: languageMenuButton.right; height: parent.height; }
+            SpaceKey       { id: spaceKey;                               anchors.left: atKey.right; anchors.right: urlKey.left; noMagnifier: true; height: parent.height; }
+            UrlKey         { id: urlKey; label: ".gr"; extended: [".com", ".com.gr", ".edu.gr", ".net.gr", ".org.gr", ".gov.gr"]; anchors.right: dotKey.left; height: parent.height; }
+            CharKey        { id: dotKey;      label: "."; shifted: "."; extended: ["?", "!"]; extendedShifted: ["?", "!"]; anchors.right: enterKey.left; height: parent.height; }
+            ReturnKey      { id: enterKey;                               anchors.right: parent.right; height: parent.height; }
+        }
+    } // column
+}

=== added file 'plugins/el/qml/Keyboard_el_url_search.qml'
--- plugins/el/qml/Keyboard_el_url_search.qml	1970-01-01 00:00:00 +0000
+++ plugins/el/qml/Keyboard_el_url_search.qml	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -0,0 +1,93 @@
+/*
+ * Copyright 2013 Canonical Ltd.
+ *
+ * This program is free software; you can redistribute it and/or modify
+ * it under the terms of the GNU Lesser General Public License as published by
+ * the Free Software Foundation; version 3.
+ *
+ * This program is distributed in the hope that it will be useful,
+ * but WITHOUT ANY WARRANTY; without even the implied warranty of
+ * MERCHANTABILITY or FITNESS FOR A PARTICULAR PURPOSE.  See the
+ * GNU Lesser General Public License for more details.
+ *
+ * You should have received a copy of the GNU Lesser General Public License
+ * along with this program.  If not, see <http://www.gnu.org/licenses/>.
+ */
+
+import QtQuick 2.0
+import "../../keys"
+import "../../keys/key_constants.js" as UI
+
+KeyPad {
+    anchors.fill: parent
+
+    content: c1
+    symbols: "languages/Keyboard_symbols.qml"
+
+    Column {
+        id: c1
+        anchors.fill: parent
+        spacing: 0
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            CharKey { label: ";"; shifted: ":"; }
+            CharKey { label: "ς"; shifted: "Σ"; }
+            CharKey { label: "ε"; shifted: "Ε"; extended: ["έ","€"]; extendedShifted: ["Έ","€"] }
+            CharKey { label: "ρ"; shifted: "Ρ"; }
+            CharKey { label: "τ"; shifted: "Τ"; }
+            CharKey { label: "υ"; shifted: "Υ"; extended: ["ύ","ϋ","ΰ" ]; extendedShifted: ["Ύ","Ϋ"] }
+            CharKey { label: "θ"; shifted: "Θ"; }
+            CharKey { label: "ι"; shifted: "Ι"; extended: ["ί","ϊ","ΐ"]; extendedShifted: ["Ί","Ϊ"] }
+            CharKey { label: "ο"; shifted: "Ο"; extended: ["ό"]; extendedShifted: ["Ό"] }
+            CharKey { label: "π"; shifted: "Π"; }
+        }
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            CharKey { label: "α"; shifted: "Α"; extended: ["ά"]; extendedShifted: ["Ά"] }
+            CharKey { label: "σ"; shifted: "Σ"; extended: ["$"]; extendedShifted: ["$"] }
+            CharKey { label: "δ"; shifted: "Δ"; }
+            CharKey { label: "φ"; shifted: "Φ"; }
+            CharKey { label: "γ"; shifted: "Γ"; }
+            CharKey { label: "η"; shifted: "Η"; extended: ["ή"]; extendedShifted: ["Ή"] }
+            CharKey { label: "ξ"; shifted: "Ξ"; }
+            CharKey { label: "κ"; shifted: "Κ"; }
+            CharKey { label: "λ"; shifted: "Λ"; }
+        }
+
+        Row {
+            anchors.horizontalCenter: parent.horizontalCenter;
+            spacing: 0
+
+            ShiftKey {}
+            CharKey { label: "ζ"; shifted: "Ζ"; }
+            CharKey { label: "χ"; shifted: "Χ"; }
+            CharKey { label: "ψ"; shifted: "Ψ"; }
+            CharKey { label: "ω"; shifted: "Ω"; extended: ["ώ"]; extendedShifted: ["Ώ"] }
+            CharKey { label: "β"; shifted: "Β"; }
+            CharKey { label: "ν"; shifted: "Ν"; }
+            CharKey { label: "μ"; shifted: "Μ"; }
+            BackspaceKey {}
+        }
+
+        Item {
+            anchors.left: parent.left
+            anchors.right: parent.right
+
+            height: panel.keyHeight + units.gu(UI.row_margin);
+
+            SymbolShiftKey { id: symShiftKey;                            anchors.left: parent.left; height: parent.height; }
+            LanguageKey    { id: languageMenuButton;                     anchors.left: symShiftKey.right; height: parent.height; }
+            CharKey        { id: slashKey; label: "/"; shifted: "/";     anchors.left: languageMenuButton.right; height: parent.height; }
+            SpaceKey       { id: spaceKey;                               anchors.left: atKey.right; anchors.right: urlKey.left; noMagnifier: true; height: parent.height; }
+            UrlKey         { id: urlKey; label: ".gr"; extended: [".com", ".com.gr", ".edu.gr", ".net.gr", ".org.gr", ".gov.gr"]; anchors.right: dotKey.left; height: parent.height; }
+            CharKey        { id: dotKey;      label: "."; shifted: "."; extended: ["?", "!"]; extendedShifted: ["?", "!"]; anchors.right: enterKey.left; height: parent.height; }
+            ReturnKey      { id: enterKey;                               anchors.right: parent.right; height: parent.height; }
+        }
+    } // column
+}

=== added file 'plugins/el/qml/qml.pro'
--- plugins/el/qml/qml.pro	1970-01-01 00:00:00 +0000
+++ plugins/el/qml/qml.pro	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -0,0 +1,20 @@
+TOP_BUILDDIR = $$OUT_PWD/../../..
+TOP_SRCDIR = $$PWD/../../..
+
+include($${TOP_SRCDIR}/config.pri)
+
+TARGET = dummy
+TEMPLATE = lib
+
+lang_el.path = "$${UBUNTU_KEYBOARD_LIB_DIR}/el/"
+lang_el.files = *.qml *.js
+
+INSTALLS += lang_el
+
+# for QtCreator
+OTHER_FILES += \
+    Keyboard_el.qml \
+    Keyboard_el_email.qml \
+    Keyboard_el_url.qml \
+    Keyboard_el_url_search.qml
+

=== added directory 'plugins/el/src'
=== added file 'plugins/el/src/grazia_deledda-christos_alexandridis.txt'
--- plugins/el/src/grazia_deledda-christos_alexandridis.txt	1970-01-01 00:00:00 +0000
+++ plugins/el/src/grazia_deledda-christos_alexandridis.txt	2015-03-26 13:42:59 +0000
@@ -0,0 +1,8962 @@
+Project Gutenberg's Canne al vento (Reeds in the Wind), by Grazia Deledda
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.net
+
+
+Title: Canne al vento (Reeds in the Wind)
+
+Author: Grazia Deledda
+
+Translator: Christos Alexandridis
+
+Release Date: May 1, 2009 [EBook #28658]
+
+Language: Greek
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CANNE AL VENTO (REEDS IN THE WIND) ***
+
+
+
+
+Produced by Christos Alexandridis
+
+
+
+
+
+
+ΚΑΛΑΜΙΕΣ  ΣΤΟΝ  ΑΝΕΜΟ
+
+
+ΓΚΡΑΤΣΙΑ  ΝΤΕΛΕΝΤΑ
+(GRAZIA  DELEDDA)
+
+
+
+ΕΙΣΑΓΩΓΗ
+
+Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
+
+Η Γκράτσια Ντελέντα (Grazia Deledda) γεννήθηκε το 1871 στο
+Νούορο της Σαρδηνίας. Αν και καταγόταν από ευκατάστατη
+οικογένεια, οι σπουδές της υπήρξαν πολύ περιορισμένες και δεν
+ξεπέρασαν εκείνες της τέταρτης τάξης της στοιχειώδους
+εκπαίδευσης. Σε ένα περιβάλλον ασφυκτικό και εχθρικό για την
+ανάπτυξη της γυναικείας προσωπικότητας, όπως ήταν γενικά η
+ιταλική επαρχία και ειδικότερα η Σαρδηνία στα μέσα του 18ου
+αιώνα, μόνη διέξοδος για τις ανησυχίες και τα ενδιαφέροντα
+της νεαρής Ντελέντα ήταν η ανάγνωση λογοτεχνικών έργων.
+Διάβαζε με πάθος ό, τι της έπεφτε στο χέρι: Μπαλζάκ, Δουμά,
+Ουγκώ, Βύρωνα, Σκοτ κι έτσι άρχισε να εκδηλώνεται νωρίς η
+έφεσή της στα γράμματα.
+
+Τα πρώτα της έργα υπήρξαν ποιήματα, αλλά σύντομα εγκατέλειψε
+την ποίηση για να αφοσιωθεί οριστικά στην πεζογραφία. Το 1886
+δημοσιεύει το πρώτο της διήγημα σε μια εφημερίδα του Νούορο
+και συνεχίζει να γράφει διηγήματα για τον τοπικό τύπο.
+
+Το 1896 δημοσιεύει το πρώτο της μυθιστόρημα με τίτλο Η οδός
+του κακού (La via del male) και δέχεται ευμενείς κριτικές από
+το λογοτέχνη και κριτικό Λουΐτζι Καπουάνα (Luigi Capuana).
+Έτσι άρχισε να γίνεται γνωστή και έξω από τα στενα πλαίσια
+του νησιού της.
+
+Στο μεταξύ οι αναγνώσεις της λογοτεχνικών έργων γίνονται τώρα
+πιο συστηματικές και είναι πιο εμφανείς στο γράψιμό της οι
+επιδράσεις των βεριστών (ιταλοί ρεαλιστές και νατουραλιστές
+πεζογράφοι) αλλά και του Ντ’ Ανούντσιο, των Γάλλων ρεαλιστών
+και νατουραλιστών καθώς και των Ρώσων Τολστόι και
+Ντοστογιέφσκι.
+
+Το 1899 αφήνει για πρώτη φορά τη γενέθλια πόλη και μεταβαίνει
+στο Καλίαρι, όπου γνωρίζεται με τον μέλλοντα σύζυγό της, τον
+οποίο παντρεύεται τον επόμενο χρόνο και μετακομίζει μαζί του
+οριστικά στη Ρώμη. Εκεί θα ζήσει μέχρι το θάνατό της (το
+1936), αφοσιωμένη στο γράψιμο και στην οικογένειά της (το
+σύζυγο και τα δυο παιδιά της), μακριά από τη δημοσιότητα και
+την κοσμική ζωή της πόλης. Στη Ρώμη εξάλλου θα γράψει και τα
+έργα τής ωριμότητάς της, τα σπουδαιότερα από τα οποία είναι
+τα μυθιστορήματα: Ελίας Πορτούλου (Elias Portulu, 1900),
+Στάχτη (Cenere, 1904), Ο κισσός (L’ edera, 1906), Καλαμιές
+στον άνεμο (Canne al vento, 1913), Μαριάννα Σίρκα (Marianna
+Sirca, 1915), Η πυρκαγιά του ελαιώνα (L’ incendio dell’
+uliveto, 1917), Η μητέρα (La madre, 1919), Η εκκλησία της
+μοναξιάς (La chiesa della solitudine, 1936). Μετά το θάνατό
+της κυκλοφόρησε το σχεδόν αυτοβιογραφικό μυθιστόρημά της
+Κόζιμα (Cosima, 1937). Εκτός από τα παραπάνω έγραψε και
+πληθος διηγημάτων καθώς και μερικά ακόμη μυθιστορήματα.
+
+Η δράση σε όλα σχεδόν τα έργα της τοποθετείται στη Σαρδηνία
+και περιστρέφεται γύρω από την πάλη του νέου με το παλιό, της
+ανερχόμενης αστικής τάξης με την αρχαϊκή, φεουδαρχική σχεδόν,
+κοινωνία του νησιού, αλλά και σε ατομικό επίπεδο τη
+συνειδησιακή πάλη του καλού με το κακό, το διαρκή αγώνα για
+λύτρωση.
+
+Το 1926 έλαβε το βραβείο Νόμπελ για τη λογοτεχνία.
+
+
+«Καλαμιές στον άνεμο» ή η πορεία προς τη λύτρωση.
+
+Πρόκειται ίσως για το γνωστότερο διεθνώς μυθιστόρημα της
+Ντελέντα. Κι εδώ η υπόθεση εκτυλίσσεται στη Σαρδηνία. Το
+κύριο πρόσωπο του έργου, ο Έφις, είναι ο ηλικιωμένος υπηρέτης
+στο σπίτι της οικογένειας Πιντόρ. Από την ξεπεσμένη
+οικογένεια ευγενών έχουν απομείνει μόνο τρεις αδελφές: δυο
+γεροντοκόρες και μια νεότερη, ανύπαντρη κι εκείνη. Ο υπηρέτης
+έταξε σκοπό στη ζωή του να υπηρετήσει με πλήρη αφοσίωση τις
+τρεις γυναίκες που απόμειναν μόνες και απροστάτευτες, επειδή
+πιστεύει πως έτσι θα εξιλεωθεί από μια παλιά κρυφή ενοχή που
+τον βαραίνει: σκότωσε άθελά του το αφεντικό του, στην
+προσπάθεια να φυγαδεύσει στη Ρώμη μαζί με τον εραστή της την
+τέταρτη αδελφή, τη Λία, που αγαπούσε κρυφά χωρίς ανταπόκριση.
+
+Μέσα σ’ έναν κόσμο που αλλάζει, όπου η παράδοση και οι
+αρχαϊκές κοινωνικές δομές αντιστέκονται όσο μπορούν στην
+εισβολή των νέων οικονομικών σχέσεων και των αντιλήψεων που
+τις συνοδεύουν
+«Το παρελθόν κυριαρχούσε ακόμη στον τόπο»
+«Οι ψυχές των γερόντων ξαναζούν μέσα στους νέους»
+«Τώρα οι κύριοι είναι ακριβώς οι έμποροι»
+Ο Έφις ζει το προσωπικό του δράμα σαν ντοστογιεφσκικός ήρωας,
+ζητώντας τη λύτρωση μέσα από τον πόνο και την ταπείνωση. Δεν
+καταλαβαίνει τις αλλαγές που συντελούνται γύρω του. Γνωρίζει
+ποια είναι η κοινωνική του θέση και την αποδέχεται
+αδιαμαρτύρητα∙ «είμαι ένας ταπεινός υπηρέτης», επαναλαμβάνει
+συχνά και δέχεται χωρίς αντίδραση την ξιπασιά της νεαρής
+κυράς του
+«Εσύ δεν είσαι παρά ένας υπηρέτης! Δεν μας το συγχωρείς που
+είμαστε από αρχοντική γενιά…»
+Από αρχοντική γενιά, ναι, αλλά εάν δεν τις φρόντιζε ο γερο-
+υπηρέτης, θα πέθαιναν και οι τρεις από την πείνα.
+Αποκαλυπτικός είναι ο διάλογος μεταξύ του Έφις και του
+Τζατσίντο, γιού της νεκρής πια Λία και ανεψιού των αδελφάδων
+Πιντόρ, που ήρθε στο νησί από τη Ρώμη, άθλιος και
+δυστυχισμένος, για να κάνει την τύχη του και που αποτελεί το
+φορέα των νέων ιδεών και της «τεχνολογίας» (φέρνει μαζί του
+το ποδήλατο, το τέρας της αποκαλύψεως για τους νησιώτες,
+δέχεται να δουλέψει ως εργάτης, αν και είναι ευγενικής
+καταγωγής κ.α.)
+«… ξανάρχισε (ο Τζατσίντο) τις ιστορίες για τα μυθικά πλούτη
+των Στεριανών Κυρίων, για τις κακές τους συνήθειες και τη
+διαφθορά τους.
+- Και αυτοί είναι άνθρωποι ευχαριστημένοι; ρώτησε ο Έφις
+σχεδόν θυμωμένα.
+- Κι εμείς είμαστε άνθρωποι ευχαριστημένοι;
+- Εγώ ναι, κύριέ μου! είπε ο Έφις.»
+Γιατί όμως είναι ευχαριστημένος; Γιατί ξέρει πως
+«Γεννηθήκαμε για να υποφέρουμε, όπως Εκείνος και γι’ αυτό
+πρέπει να κλαίμε και να σωπαίνουμε».
+
+Η ευτυχία είναι δώρο του Θεού, είναι η λύτρωση που την
+κερδίζουμε παλεύοντας καθημερινά με το κακό, με τα πάθη μας,
+προσφέροντας τους εαυτούς μας στους άλλους με αυταπάρνηση.
+«Εσύ (Έφις) πού τη βρήκες την πραγματική σωτηρία;»
+τον ρωτάει ο Τζατσίντο και απαντάει ο ίδιος
+«Ζώντας για τους άλλους∙ αυτό θέλω να κάνω κι εγώ».
+
+Τη λύτρωση όμως την κερδίζουμε κυρίως περνώντας μέσα από την
+αμαρτία και τον πόνο, ψυχικό και σωματικό, γιατί έτσι
+αναδεικνύεται το θεϊκό μεγαλείο κι εμείς αγγίζουμε την
+αιωνιότητα
+«Κύριε, σ’ ευχαριστώ, πάρε τώρα την ψυχή μου. Είμαι
+ευτυχισμένος που υπέφερα, που αμάρτησα, γιατί δοκιμάζω το
+θεϊκό σου έλεος, τη συγχώρεσή σου, τη βοήθειά σου, την
+απέραντη μεγαλοσύνη σου.»
+προσεύχεται ο Έφις.
+
+Άλλη οδός σωτηρίας δεν υπάρχει, δεν υπάρχει άλλη διέξοδος
+γιατί
+«- Σαν τις καλαμιές στον άνεμο είμαστε. Εμείς είμαστε τα
+καλάμια και η μοίρα είναι ο άνεμος.
+- Γιατί όμως μια τέτοια μοίρα;
+- Και ο άνεμος γιατί; Ο Θεός μόνο ξέρει.
+- Γεννηθήτω, τότε, το θέλημά Του.»
+
+Εξάλλου, όπως λέει και μια από τις κυράδες του,
+«Μπροστά στο Θεό δεν υπάρχουν ούτε υπηρέτες ούτε αφεντικά»
+γιατί
+«…μέσα μας βρίσκεται η γιατρειά. Καρδιά πρέπει να έχουμε,
+τιποτ’ άλλο…»
+
+Έτσι, το υπαρξιακό πρόβλημα του Έφις λύνεται μέσα από τη
+θρησκευτική πίστη. Όλη η ζωή του δεν είναι άλλο παρά η πορεία
+μιας κολασμένης ψυχής που πρέπει να φτάσει στον αιώνιο
+προορισμό της.
+
+Αν και η Ντελέντα επηρεάστηκε από το βερισμό, ο τρόπος γραφής
+της βρίσκεται πιο κοντά στο ρομαντισμό. Από το βερισμό κρατά
+τη ρεαλιστική του διάσταση, αλλά δεν αποστασιοποιείται
+εντελώς από τα πρόσωπα και τα γεγονότα που περιγράφει.
+
+Το αφηγηματικό της ύφος δίνει έμφαση στον περιβάλλοντα χώρο
+και τονίζει τις ψυχικές και συναισθηματικές καταστάσεις των
+προσώπων. Ο λυρισμός, οι συχνές, μέχρις υπερβολής,
+παρομοιώσεις και οι μεταφορές τοποθετούν τον αναγνώστη σ’
+έναν χώρο που μοιάζει να είναι κι αυτός ζωντανός και να
+συμμετέχει στα δρώμενα, συμπάσχοντας με τους ανθρώπους. Έτσι,
+τα φυσικά φαινόμενα προσωποποιούνται συχνά, προεκτείνοντας το
+ανθρώπινο δράμα.
+«Περνάει ο άνεμος και τα καλάμια τρέμουν και ψιθυρίζουν: Έφις
+θυμάσαι, Έφις θυμάσαι; Έφυγες, ξαναγύρισες, είσαι πάλι
+ανάμεσά μας σαν κάποιος της οικογένειας. Άλλος λυγίζει και
+άλλος σπάει, άλλος αντέχει σήμερα, αλλά θα λυγίσει αύριο και
+μεθαύριο θα σπάσει. Έφις θυμάσαι;»
+
+Οι διάλογοι, από την άλλη, είναι συχνοί και όλο ζωντάνια, με
+κάποιες διαλεκτικές πινελιές εδώ κι εκεί. Ο τρόπος που
+εκφράζονται τα πρόσωπα του μυθιστορήματος αντανακλά πολλές
+φορές την κοινωνική τους θέση, αλλά και τις σχέσεις που έχουν
+αναπτυχθεί μεταξύ τους. Έτσι, ο μεγαλοκτηματίας ευγενής,
+ξάδελφος των αδελφάδων Πιντόρ βλέπει αφ’ υψηλού τους πάντες
+και απευθύνεται με τρόπο περιφρονητικό και σχεδόν υβριστικό
+στους κοινωνικά κατωτέρους του. Το ίδιο και η Νοέμι, η
+νεώτερη αδελφή και θεματοφύλακας της παράδοσης  και της τιμής
+και αξιοπρέπειας της ξεπεσμένης της οικογένειας, μιλάει
+πολλές φορές αλαζονικά και ειρωνικά προς τον υπηρέτη, ο
+οποίος, αν και είναι ευγενικός και προσηνής προς τις κυράδες
+του και δουλικός προς τον ξάδελφό τους, χρησιμοποιεί ωστόσο
+σκληρή πολλές φορές γλώσσα προς την τοκογλύφο, που βρίσκεται
+στην ίδια κοινωνική βαθμίδα με αυτόν.
+
+Συχνές είναι τέλος και οι φολκλορικές αναφορές στα ήθη, τα
+έθιμα, στη μουσική και τους χορούς, στις τοπικές φορεσιές των
+κατοίκων του νησιού, ακόμη και στην αρχιτεκτονική των
+κατοικιών.
+
+Χρίστος Αλεξανδρίδης
+
+
+
+
+
+
+ΚΑΛΑΜΙΕΣ  ΣΤΟΝ  ΑΝΕΜΟ
+
+
+
+Κεφάλαιο πρώτο
+
+Όλη τη μέρα ο Έφις, υπηρέτης στις κυρίες Πιντόρ, δούλευε για
+να ενισχύσει το πρωτόγονο ανάχωμα που είχε κατασκευάσει ο
+ίδιος σιγά σιγά με τα χρόνια και με κόπο, κάτω στο βάθος του
+μικρού κτήματος, πλάι στο ποτάμι, και ενώ έπαιρνε να
+βραδιάζει ατένιζε το έργο του από ψηλά, καθισμένος μπροστά
+στην καλύβα, κάτω από το γλαυκό φρύδι που σχημάτιζαν τα
+καλάμια στα μισά της πλαγιάς του λευκού Λόφου των
+Περιστεριών.
+
+Να το ολόκληρο στα πόδια του, σιωπηλό κι εδώ κι εκεί να
+γυαλίζει από τα νερά στο λιόγερμα, το κτηματάκι που ο Έφις
+λογάριαζε περισσότερο δικό του παρά των κυράδων του. Τριάντα
+χρόνια κατοχής και εργασίας το είχαν κάνει δικό του και οι
+αιμασιές από φραγκοσυκιές που το κλείνουν από πάνω προς τα
+κάτω σαν δυο γκρίζοι τοίχοι που σέρνονται από πεζούλα σε
+πεζούλα, από το λόφο μέχρι το ποτάμι, του φαίνονται να είναι
+τα σύνορα του κόσμου.
+
+Ο υπηρέτης δεν κοίταζε πέρα από το κτηματάκι και για το λόγο
+ότι τα χωράφια που βρίσκονταν από τη μια μεριά και από την
+άλλη ανήκαν κάποτε στις κυράδες του: γιατί να θυμάται τα
+παλιά; Ανώφελη, θλιβερή θύμηση. Καλύτερα να σκέφτεται το
+μέλλον και να ελπίζει στη βοήθεια του Θεού.
+
+Και ο Θεός υποσχόταν μια καλή χρονιά ή τουλάχιστον γέμιζε με
+λουλούδια όλες τις αμυγδαλιές και τις ροδακινιές της κοιλάδας
+που βρισκόταν ανάμεσα σε δυο σειρές λευκών λόφων, με τα
+αχνογάλαζα βουνά στο βάθος προς τη δύση και με τη θάλασσα
+στην ανατολή. Η κοιλάδα σκεπασμένη με την ανοιξιάτικη
+βλάστηση, με νερά, με θάμνους, με λουλούδια, έδινε την
+εντύπωση μιας κούνιας γεμάτης με πράσινα πέπλα και γαλάζιες
+κορδέλες, με το μονότονο μουρμούρισμα του ποταμού σαν εκείνο
+ενός μικρού παιδιού που αποκοιμιέται.
+
+Οι μέρες όμως ήταν κιόλας πολύ ζεστές και ο Έφις σκεφτόταν
+και τις μπόρες που φουσκώνουν το ποτάμι χωρίς αναχώματα και
+το κάνουν να τινάζεται σαν θεριό και να καταστρέφει τα πάντα.
+Να ελπίζει κανείς, ναι, αλλά όχι και να έχει εμπιστοσύνη• ν’
+αγρυπνά σαν τις καλαμιές πάνω στο φρύδι του λόφου που σε κάθε
+φύσημα του ανέμου χτυπά η μια τα φύλλα της άλλης σαν να
+ειδοποιούνται μεταξύ τους για τον κίνδυνο.
+
+Γι’ αυτό είχε δουλέψει όλη τη μέρα και τώρα, περιμένοντας να
+πέσει η νύχτα και για να μη μένει αργός, έπλεκε μια ψάθα από
+βούρλα και παρακαλούσε το Θεό να πιάσει τόπο η δουλειά του.
+Τι αξία έχει ένα μικρό ανάχωμα εάν ο Θεός δεν το κάνει, με τη
+θέλησή του, δυνατό σαν βουνό;
+
+Εφτά βούρλα λοιπόν, πλεγμένα σ' ένα κλαδί λυγαριάς και μαζί
+εφτά προσευχές στον Κύριο και στην Παναγία του Ριμέντιο,
+μεγάλη η χάρη της. Να εκεί κάτω στο γαλάζιο ορίζοντα του
+δειλινού το εκκλησάκι της και ο περίβολος από καλύβες ήρεμος
+σαν προϊστορικό χωριό, εγκαταλειμμένο εκεί από αιώνες. Εκείνη
+την ώρα, ενώ το φεγγάρι ξεπρόβαλε σαν μεγάλο τριαντάφυλλο
+ανάμεσα στους θάμνους του λόφου και οι φλόμοι σκόρπιζαν τη
+μυρωδιά τους στις όχθες του ποταμού, προσεύχονταν και οι
+κυράδες του Έφις: η ντόνα Έστερ, η μεγαλύτερη, ας είναι
+ευλογημένη, θα τον μνημόνευε σίγουρα κι αυτόν τον αμαρτωλό.
+Αρκούσε αυτό για να νοιώθει ικανοποιημένος και αποζημιωμένος
+για τους κόπους του.
+
+Κάποια βήματα που πλησίαζαν τον έκαναν να σηκώσει τα μάτια.
+Νόμισε πως τα αναγνώρισε: ήταν τα γρήγορα και ελαφριά βήματα
+ενός παιδιού, βήματα αγγέλου που τρέχει να αναγγείλει τα
+χαρμόσυνα μηνύματα, και τα θλιβερά. Ας γίνει το θέλημα του
+Θεού: εκείνος στέλνει τα καλά και τα κακά μαντάτα. Η καρδιά
+του όμως άρχισε να τρέμει και τα μαύρα και σκασμένα δάχτυλά
+του έτρεμαν κι αυτά με τα ασημί βούρλα που γυάλιζαν στο φως
+του φεγγαριού σαν υδάτινες κλωστές.
+
+Τα βήματα δεν ακούγονταν πια. Ο Έφις όμως έμενε ακόμη εκεί
+και περίμενε ακίνητος.
+
+Το φεγγάρι ανέβαινε μπροστά του και οι φωνές του απόβραδου
+ειδοποιούσαν τους ανθρώπους ότι η μέρα τους είχε τελειώσει.
+Ήταν η ρυθμική φωνή του κούκου, το τραγούδι των πρώιμων
+τριζονιών, ο στεναγμός κάποιου πουλιού•  ήταν ο αναστεναγμός
+των καλαμιών και η φωνή, όλο και πιο καθάρια, του ποταμού.
+Πάνω απ’ όλα όμως ήταν μια πνοή, ένα λαχάνιασμα όλο μυστήριο
+που έμοιαζε να βγαίνει μέσα από την ίδια τη γη. Ναι, η μέρα
+του δουλευτή είχε τελειώσει, άρχιζε όμως η φανταστική ζωή των
+αερικών, των νεράιδων, των περιπλανώμενων ξωτικών. Τα
+φαντάσματα των παλιών Βαρόνων κατέβαιναν από τα χαλάσματα του
+κάστρου πάνω από το χωριό  Γκάλτε, ψηλά, στον ορίζοντα στα
+αριστερά του Έφις, και έτρεχαν στην ακροποταμιά κυνηγώντας
+αγριογούρουνα και αλεπούδες. Τα όπλα τους γυάλιζαν ανάμεσα
+στις σκλήθρες της όχθης και το ξεψυχισμένο γαύγισμα των
+σκυλιών από μακριά φανέρωνε το πέρασμά τους.
+
+Ο Έφις άκουγε το θόρυβο που έκαναν πλένοντας τα ρούχα τους
+κάτω στο ποτάμι οι πάνας, γυναίκες που είχαν πεθάνει στη
+γέννα, χτυπώντας τα με τις κοκάλες των πεθαμένων και νόμιζε
+ότι διέκρινε τον αματατόρε, ένα στοιχειό με εφτά σκουφιά που
+μέσα τους έκρυβε έναν θησαυρό, να πηδά εδώ κι εκεί κάτω από
+το δάσος με τις μυγδαλιές και να τρέχουν πίσω του βρικόλακες
+με ατσάλινες ουρές.
+
+Το πέρασμά του έκανε τα κλαδιά και τις πέτρες να λάμπουν κάτω
+από το φεγγάρι και με τα κακά πνεύματα ενώνονταν κι εκείνα
+των αβάπτιστων παιδιών, πνεύματα λευκά που πετούσαν στον αέρα
+και μεταμορφώνονταν σε ασημένια συννεφάκια πίσω από το
+φεγγάρι. Και οι νάνοι και οι γιάνας, μικρές νεράιδες που τη
+μέρα μένουν στο  καμωμένο από βράχους σπίτι τους να υφαίνουν
+χρυσό πανί σε χρυσούς αργαλειούς, χόρευαν στον ίσκιο των
+μεγάλων θάμνων της αγριελιάς, ενώ οι γίγαντες πρόβαλαν
+ανάμεσα από τους φεγγαρολουσμένους βράχους των βουνών,
+κρατώντας από τα χαλινάρια τα τεράστια πράσινα άλογά τους που
+μόνο εκείνοι μπορούν να καβαλικέψουν και κατασκόπευαν εάν
+εκεί κάτω, ανάμεσα στις εκτάσεις του βλαβερού φλόμου κρυβόταν
+κανείς δράκος ή εάν το μυθικό φίδι κανανέα, που ζούσε από τα
+χρόνια του Χριστού ακόμη, σερνόταν πάνω στην άμμο γύρω από το
+βάλτο.
+
+Τις νύχτες με φεγγάρι ιδιαίτερα, όλο εκείνο το μυστηριώδες
+πλήθος δίνει ζωή στους λόφους και στις κοιλάδες. Ο άνθρωπος
+δεν έχει δικαίωμα να το ενοχλήσει με την παρουσία του, έτσι
+όπως τα  πνεύματα τον σεβάστηκαν όσο κρατούσε η πορεία του
+ήλιου. Είναι ώρα λοιπόν ν’ αποσυρθεί κανείς και να κλείσει τα
+μάτια κάτω από την προστασία του φύλακα αγγέλου.
+
+Ο Έφις σταυροκοπήθηκε και σηκώθηκε, αλλά περίμενε ακόμη μήπως
+έρθει κανείς. Έσπρωξε όμως τη σανίδα που χρησίμευε για πόρτα
+και ακούμπησε επάνω της ένα μεγάλο σταυρό από καλάμια για να
+εμποδίσει τα αερικά και τους πειρασμούς να μπουν στην καλύβα.
+
+Το φως του φεγγαριού φώτιζε μέσα από τις χαραμάδες το στενό
+δωμάτιο που χαμήλωνε στις γωνίες, ήταν όμως αρκετά μεγάλο γι’
+αυτόν που ήταν μικροκαμωμένος και αδύνατος σαν έφηβος. Από
+την κωνική σκεπή, φτιαγμένη από καλάμια και βούρλα, που
+σκέπαζε τους τοίχους από ξερολιθιά και είχε μια τρύπα στη
+μέση για να βγαίνει ο καπνός, κρέμονταν αρμαθιές κρεμμύδια
+και μάτσα από αποξεραμένα βότανα, σταυροί από φοινικόφυλλα
+και κλαδιά από αγιασμένα βάγια, ένα ζωγραφισμένο κερί, ένα
+δρεπάνι για να διώχνει τους βρικόλακες και ένα σακουλάκι
+κριθάρι ενάντια στις πάνας. Στο φύσημα του ανέμου έτρεμε όλο
+το καλύβι και η αραχνιές γυάλιζαν στο φεγγαρόφωτο. Καταγής
+αναπαυόταν η στάμνα με τα χερούλια στα πλευρά και η χύτρα
+αναποδογυρισμένη κοιμόταν πλάι της.
+
+Ο Έφις ετοίμασε την ψάθα, αλλά δεν ξάπλωσε. Του φαινόταν
+πάντα ότι άκουγε θόρυβο από παιδικά βήματα. Σίγουρα κάποιος
+ερχότανε∙ και πραγματικά τα σκυλιά άρχισαν ξαφνικά να
+γαβγίζουν στα κοντινά κτήματα και όλο το τοπίο που λίγο πριν
+έμοιαζε να κοιμάται μέσα στον ψίθυρο της προσευχής των
+βραδινών ήχων, γέμισε από  αντίλαλους και βοή, σαν να
+ξυπνούσε απότομα.
+
+Ο Έφις άνοιξε πάλι. Μια μαύρη φιγούρα ανέβαινε τον ανήφορο
+όπου τα χαμηλά κουκιά κυμάτιζαν κιόλας ασημένια στο
+φεγγαρόφωτο, κι εκείνος, που τη νύχτα ακόμη και οι ανθρώπινες
+μορφές του φαίνονταν μυστηριώδεις, ξανάκανε το σταυρό του.
+Τον φώναξε όμως μια γνώριμη φωνή: ήταν η νεανική φωνή, λίγο
+λαχανιασμένη όμως, ενός αγοριού που κατοικούσε πλάι στο σπίτι
+των  Πιντόρ.
+«Μπαρμπα- Εφισέ, μπαρμπα- Εφισέ!»
+«Τι τρέχει, Τζουαναντό; Είναι καλά οι κυράδες μου;»
+«Ναι, είναι καλά, μου φαίνεται. Με στέλνουν μόνο για να σας
+πω να γυρίσετε αύριο νωρίς στο χωριό, γιατί θέλουν να σας
+μιλήσουν. Μπορεί  να είναι για κάποιο κίτρινο γράμμα που είδα
+στο χέρι της ντόνας Νοέμι. Η ντόνα Νοέμι το διάβαζε και η
+ντόνα Ρουθ με άσπρο μαντίλι στο κεφάλι σαν καλόγρια, που
+σκούπιζε την αυλή, στεκόταν ακίνητη ακουμπώντας στη σκούπα
+και άκουγε».
+«Ένα γράμμα; Δεν ξέρεις από ποιόν είναι;»
+«Όχι, δεν ξέρω να διαβάζω. Η γιαγιά μου όμως λέει ότι μπορεί
+να είναι από τον κυρ Τζατσίντο, τον ανιψιό που έχουν οι
+κυράδες σας».
+
+Ναι, ο Έφις το ένοιωθε•  έτσι πρέπει να ήταν. Έξυνε ωστόσο
+σκεφτικός το μάγουλο, με χαμηλωμένο το κεφάλι, και έλπιζε
+αλλά και φοβόταν μήπως κάνει λάθος.
+
+Το αγόρι κάθισε κουρασμένο στην πέτρα μπροστά στο καλύβι και
+έλυνε τα κορδόνια του ενώ ρωτούσε μήπως βρισκόταν τίποτε για
+να φάει.
+«Έτρεξα σαν ελαφάκι επειδή φοβόμουν τ’ αερικά......»
+
+Ο Έφις σήκωσε το χαλκοπράσινο πρόσωπό του, σκληρό σαν
+μπρούντζινη μάσκα, και κοίταξε το αγόρι με τα μικρά γαλαζωπά
+του μάτια, χωμένα μες στις κόγχες και περιτριγυρισμένα από
+ρυτίδες: κι εκείνα τα μάτια, ζωντανά και λαμπερά, φανέρωναν
+μια παιδική αγωνία.
+«Σου είπαν εάν πρέπει να γυρίσω αύριο ή απόψε;»
+«Αύριο, σας είπα! Όσο θα λείπετε στο χωριό εγώ θα είμαι εδώ
+να φυλάω το κτήμα».
+
+Ο υπηρέτης ήταν συνηθισμένος να υπακούει στις κυράδες του και
+δε ζήτησε άλλες εξηγήσει. Τράβηξε ένα κρεμμύδι από την
+αρμαθιά, ένα κομμάτι ψωμί από το δισάκι και ενώ το παιδί
+έτρωγε γελώντας και κλαίγοντας από τη μυρωδιά του καυτερού
+κολατσιού, ξανάρχισαν την κουβέντα. Τα σημαντικότερα πρόσωπα
+του χωριού μπερδεύονταν στην κουβέντα τους. Πρώτος στη σειρά
+ο Ρετόρος [1], μετά η αδελφή του, έπειτα ο Μιλέζος που είχε
+παντρευτεί την κόρη εκείνης και που είχε γίνει, από πλανόδιος
+πωλητής πορτοκαλιών και κανατιών, ο πλουσιότερος έμπορος του
+χωριού. Ακολουθούσε ο ντον Πρέντου, ο Πρόεδρος του χωριού,
+που ήταν ξάδελφος των κυράδων του Έφις. Ο ντον Πρέντου ήταν
+πλούσιος, όχι όμως σαν τον Μιλέζο. Μετά ερχόταν η Καλίνα, η
+τοκογλύφος, πλούσια κι εκείνη, αλλά με μυστηριώδη τρόπο.
+
+«Οι κλέφτες προσπάθησαν ν’ ανοίξουν πέρασμα στον τοίχο της.
+Άδικος κόπος∙ είναι στοιχειωμένος. Κι εκείνη γελούσε, σήμερα
+το πρωί, στην αυλή της και έλεγε ότι κι αν μπουν θα βρουν
+μόνο στάχτες και καρφιά, γιατί είναι φτωχή σαν το Χριστό. Η
+γιαγιά μου όμως λέει ότι η θεια-Καλίνα έχει ένα σακουλάκι
+γεμάτο χρυσάφι, κρυμμένο μες στον τοίχο».
+
+Κατά βάθος όμως λίγο ενδιέφεραν στον Έφις εκείνες οι
+ιστορίες. Ξαπλωμένος πάνω στο ψαθί, με το ένα χέρι κάτω από
+τη μασχάλη και το άλλο κάτω από το μάγουλο, ένοιωθε την
+καρδιά του να χτυπά και το θρόισμα των καλαμιών πάνω στο
+φρύδι του λόφου του φαινόταν να είναι ο αναστεναγμός κάποιου
+κακού πνεύματος.
+
+Το κίτρινο γράμμα! Κίτρινο, άσχημο χρώμα. Ποιος ξέρει τι
+έμελλε ακόμη να συμβεί στις κυράδες του. Εδώ και είκοσι
+χρόνια, όταν κάποιο γεγονός έσπαγε τη μονοτονία της ζωής στο
+σπίτι των Πιντόρ, ήταν πάντα μια συμφορά.
+
+Ξάπλωσε και το παιδί, αλλά δεν είχε όρεξη για ύπνο.
+ «Μπαρμπα-Έφις, και σήμερα η γιαγιά μου έλεγε ότι οι κυράδες
+σας ήταν πλούσιες, όπως ο ντον Πρέντου. Είναι αλήθεια ή όχι;»
+«Αλήθεια είναι,» είπε ο υπηρέτης αναστενάζοντας. «Δεν είναι
+όμως ώρα να θυμόμαστε τέτοια πράγματα. Κοιμήσου».
+
+Το παιδί χασμουρήθηκε.
+«Η γιαγιά μου όμως λέει ότι όταν πέθανε η ντόνα Μαρία
+Κριστίνα, η παλιά, καλή κυρά σας, σαν να έπεσε ανάθεμα στο
+σπίτι σας. Είναι αλήθεια ή όχι;»
+«Κοιμήσου, σου λέω, δεν είναι ώρα .....».
+ «Ε, αφήστε με να μιλήσω! Και γιατί το’ σκασε η ντόνα Λία, η
+μικρή σας κυρά;  Η γιαγιά μου λέει ότι εσείς το ξέρετε, ότι
+τη βοηθήσατε να το σκάσει, τη ντόνα Λία. Τη συνοδέψατε μέχρι
+τη γέφυρα, όπου κρύφτηκε, μέχρι που πέρασε ένα κάρο που την
+πήρε και την πήγε μέχρι τη θάλασσα. Εκεί μπαρκάρισε. Και ο
+ντον Τζάμε, ο πατέρας της, το αφεντικό σας, την έψαχνε, την
+έψαχνε, μέχρι που πέθανε. Πέθανε εκεί, πλάι στη γέφυρα. Ποιος
+τον σκότωσε; Η γιαγιά μου λέει ότι το γνωρίζετε......»
+«Η γιαγιά σου είναι μια στρίγκλα! Εκείνη κι εσύ, εσύ κι
+εκείνη αφήστε ήσυχους τους νεκρούς!» φώναξε ο Έφις, αλλά η
+φωνή του ήταν βραχνή και το παιδί γέλασε με αυθάδεια.
+«Μη θυμώνετε, γιατί σας κάνει κακό, μπαρμπα-Έφις! Η γιαγιά
+μου λέει ότι ήταν ένα στοιχειό που σκότωσε τον ντον Τζάμε.
+Είναι αλήθεια ή όχι;»
+
+Ο Έφις δεν απάντησε∙ έκλεισε τα μάτια, έκλεισε με το χέρι το
+αυτί, αλλά η φωνή του παιδιού βούιζε μες στο σκοτάδι και του
+φαινόταν να είναι εκείνη η ίδια η φωνή των πνευμάτων του
+παρελθόντος.
+
+Και να που σιγά σιγά όλα μαζεύονται τριγύρω, περνούν μέσα από
+τις σχισμές, όπως οι αχτίδες του φεγγαριού: είναι η ντόνα
+Μαρία Κριστίνα, όμορφη και ήρεμη σαν αγία, είναι ο ντον
+Τζάμε, κόκκινος και βίαιος σαν το διάβολο, είναι οι τέσσερις
+θυγατέρες που στο χλωμό τους πρόσωπο έχουν την ηρεμία της
+μητέρας τους και βαθιά μες στα μάτια τους τη φλόγα του
+πατέρα, είναι οι υπηρέτες, οι υπηρέτριες, οι συγγενείς, οι
+φίλοι, όλος εκείνος ο κόσμος που πλημμυρίζει το πλούσιο σπίτι
+των απογόνων των Βαρόνων της περιοχής. Περνάει όμως ο άνεμος
+της δυστυχίας και ο κόσμος σκορπάει, όπως τα σύννεφα στον
+ουρανό γύρω από το φεγγάρι, όταν φυσάει η τραμουντάνα.
+
+Η ντόνα  Κριστίνα πέθανε• το χλωμό πρόσωπο των θυγατέρων
+χάνει κάτι από την ηρεμία του και η φλόγα στο βάθος των
+ματιών μεγαλώνει: μεγαλώνει όσο ο ντον Τζάμε, μετά το θάνατο
+της γυναίκας του, παίρνει όλο και περισσότερο το αυταρχικό
+ύφος των προγόνων του Βαρόνων και, όπως εκείνοι, κρατάει
+κλειστά μέσα στο σπίτι, σαν να ήταν σκλάβες, τα τέσσερα
+κορίτσια, περιμένοντας αντάξιούς τους γαμπρούς. Και σαν
+σκλάβες εκείνες έπρεπε να δουλεύουν, να ζυμώνουν, να
+υφαίνουν, να ράβουν, να μαγειρεύουν, να μάθουν να φυλάνε το
+έχει τους και πάνω απ’ όλα δεν έπρεπε να σηκώνουν τα μάτια
+τους στους άντρες, ούτε να επιτρέπουν στον εαυτό τους να
+σκεφτεί κάποιον που δε θα προοριζόταν να γίνει άντρας τους.
+Τα χρόνια όμως περνούσαν και γαμπρός πουθενά. Και όσο
+γερνούσαν τα κορίτσια του, τόσο περισσότερο ο ντον Τζάμε
+απαιτούσε από εκείνες μεγαλύτερη αυστηρότητα στο ήθος.
+Αλίμονο αν τις έβλεπε να προβάλουν στα παράθυρα που έβλεπαν
+στο σοκάκι πίσω από το σπίτι, ή αν έβγαιναν χωρίς την άδειά
+του. Τις χαστούκιζε λούζοντάς τες με βρισιές και απειλούσε με
+θάνατο τους νεαρούς που περνούσαν δυο συνεχόμενες φορές απ’
+το σοκάκι.
+
+Ο ίδιος, ωστόσο, περνούσε τις μέρες του τριγυρνώντας στο
+χωριό ή καθόταν στον πέτρινο πάγκο μπροστά στο μαγαζί της
+αδελφής του Ρετόρου. Οι άνθρωποι έστριβαν τη γωνία μόλις τον
+έβλεπαν, τόσο πολύ φοβόνταν την κακογλωσσιά του. Τσακωνόταν
+με όλους, και ζήλευε τόσο τα καλά των άλλων, που όταν
+περνούσε πλάι από ένα όμορφο κτήμα έλεγε: «που να σας το φάνε
+τα δικαστήρια». Τα δικαστήρια όμως στο τέλος έτρωγαν τα δικά
+του χωράφια και μια πρωτάκουστη συμφορά τον βρήκε ξαφνικά σαν
+θεϊκή τιμωρία για την έπαρση και τις προκαταλήψεις του. Η
+ντόνα Λία , η τρίτη από τις θυγατέρες του, εξαφανίστηκε μια
+νύχτα από το πατρικό σπίτι και για πολύ καιρό δεν ήξερε
+κανείς τίποτε για την τύχη της. Η σκιά του θανάτου έπεσε πάνω
+στο σπίτι. Δεν είχε ξαναγίνει ποτέ στο χωριό ένα τέτοιο
+σκάνδαλο• ποτέ ένα κορίτσι ευγενικής καταγωγής και με καλή
+ανατροφή, όπως η Λία, δεν το είχε σκάσει μ’ αυτόν τον τρόπο.
+Ο ντον Τζάμπε κόντεψε να τρελαθεί•  έτρεξε από εδώ και από
+εκεί, σ’ όλα τα γύρω χωριά και στα παράλια ψάχνοντας τη Λία,
+κανείς όμως δεν ήξερε να του δώσει νέα της. Στο τέλος εκείνη
+έγραψε στις αδελφές της λέγοντάς τες ότι βρισκόταν σε σίγουρο
+μέρος και ότι ήταν ευχαριστημένη που έσπασε τις αλυσίδες της.
+Οι αδελφές της όμως δεν τη συγχώρεσαν, δεν της απάντησαν. Ο
+ντον Τζάμε έγινε πιο τυραννικός μαζί τους. Πουλούσε τα
+απομεινάρια της περιουσίας του, κακομεταχειριζόταν τον
+υπηρέτη, ενοχλούσε όλον τον κόσμο με τους καυγάδες του,
+ταξίδευε πάντα με την ελπίδα να ανταμώσει την κόρη του και να
+την ξαναφέρει στο σπίτι. Η σκιά της ατίμωσης που έπεφτε πάνω
+του και σ’ όλη του την οικογένεια, εξ αιτίας της απόδρασης
+της Λία, τον βάραινε σαν μαρτύριο κατάδικου. Ένα πρωί βρέθηκε
+νεκρός στη δημοσιά, πάνω στη γέφυρα, μετά το χωριό. Πρέπει να
+είχε πεθάνει από συγκοπή, επειδή δεν είχε κανένα ίχνος βίας
+επάνω του, μόνο μια μικρή πράσινη κηλίδα στο λαιμό, κάτω από
+το  σβέρκο.
+
+Ο κόσμος είπε πως μπορεί ο ντον Τζάμε να είχε τσακωθεί με
+κάποιον που τον σκότωσε χτυπώντας τον με ξύλο, αλλά με τον
+καιρό αυτή η φήμη έπαψε και υπερίσχυσε η βεβαιότητα ότι
+πέθανε από συγκοπή εξ αιτίας της φυγής της κόρης του.
+
+Η Λία στο μεταξύ, ενώ οι ατιμασμένες από τη φυγή της αδελφές
+της δεν έβρισκαν γαμπρό, έγραψε αναγγέλλοντας το γάμο της. Ο
+γαμπρός ήταν ένας ζωέμπορος που τον είχε συναντήσει τυχαία
+στο ταξίδι της φυγής της. Ζούσαν στην Τσιβιταβέκια, σχετικά
+άνετα και σύντομα θα αποκτούσαν παιδί.
+
+Οι αδελφές της δεν της συγχώρεσαν το καινούργιο της σφάλμα:
+το γάμο της με έναν πληβείο που τον συνάντησε κάτω από
+εκείνες τις θλιβερές συνθήκες, και δεν της απάντησαν.
+
+Λίγο καιρό μετά η Λία ξαναέγραψε αναγγέλλοντας τη γέννηση του
+Τζατσίντο. Εκείνες έστειλαν ένα δωράκι στον μικρό τους
+ανιψιό, αλλά δεν έγραψαν στη μητέρα.
+
+Και τα χρόνια πέρασαν. Ο Τζατσίντο μεγάλωνε και κάθε χρόνο το
+Πάσχα και τα Χριστούγεννα έγραφε στις θείες του και οι θείες
+του έστελναν ένα δώρο. Μια φορά έγραψε ότι σπούδαζε, μια άλλη
+φορά ότι ήθελε να πάει στο ναυτικό, και μια φορά ακόμη ότι
+είχε βρει δουλειά. Μετά ανήγγειλε το θάνατο του πατέρα του,
+μετά το θάνατο της μητέρας του και στο τέλος εξέφρασε την
+επιθυμία να τις επισκεφθεί και να μείνει μαζί τους, εάν
+εύρισκε δουλειά στο χωριό. Η μικροαπασχόλησή του στο Τελωνείο
+δεν του άρεσε• ήταν μια ταπεινή και  κοπιαστική δουλειά, του
+έτρωγε τα νιάτα. Εκείνος αγαπούσε τη φιλόπονη ζωή, βέβαια,
+αλλά την απλή ζωή, στον καθαρό αέρα. Όλοι τον συμβούλευαν να
+πάει στο νησί της μητέρας του, για να δοκιμάσει την τύχη του
+με μια τίμια δουλειά.
+
+Οι θείες άρχισαν να το συζητούν και όσο περισσότερο το
+συζητούσαν, τόσο λιγότερο συμφωνούσαν.
+«Να δουλέψει;», έλεγε η ντόνα Ρουθ, η πιο ήρεμη. Αφού το
+χωριουδάκι τους δεν μπορούσε να θρέψει ούτε εκείνους που
+είχαν γεννηθεί εκεί.
+
+Η ντόνα Έστερ, αντίθετα, ευνοούσε τα σχέδια του ανεψιού, ενώ
+η ντόνα Νοέμι, η νεότερη από τις τρεις, χαμογελούσε ψυχρά και
+κοροϊδευτικά.
+«Μπορεί να πιστεύει ότι θα έλθει εδώ να κάνει τον κύριο. Ας
+έλθει, ας έλθει! Θα πάει για ψάρεμα στο ποτάμι......»
+«Ο ίδιος λέει ότι θέλει να δουλέψει, Νοέμι, αδελφούλα μου! Θα
+δουλέψει επομένως: θα κάνει τον έμπορο, όπως ο πατέρας του».
+«Τότε θα έπρεπε να το είχε κάνει προηγουμένως. Οι συγγενείς
+μας δεν αγόρασαν ποτέ βόδια».
+«Άλλοι καιροί, Νοέμι, αδελφούλα μου! Εξ άλλου, τώρα οι κύριοι
+είναι ακριβώς οι έμποροι. Βλέπεις τον Μιλέζο; Λέει: ο Βαρόνος
+του Γκάλτε τώρα είμαι εγώ».
+
+Η Νοέμι γελούσε, με κακία στο βλέμμα των βαθιών της ματιών,
+και το γέλιο της αποθάρρυνε την ντόνα Έστερ περισσότερο απ’
+όλα τα επιχειρήματα της άλλης της αδελφής.
+
+Κάθε μέρα η ίδια ιστορία: το όνομα του Τζατσίντο αντηχούσε σ’
+όλο το σπίτι, και όταν οι τρεις αδελφές σώπαιναν εκείνος
+βρισκόταν ανάμεσά τους, όπως συνέβαινε, εξ άλλου, πάντα από
+την ημέρα της γέννησής του, και η άγνωστη μορφή του γέμιζε
+ζωντάνια το κατεστραμμένο σπίτι.
+
+Ο Έφις δε θυμόταν να είχε ποτέ πάρει άμεσα μέρος στις
+συζητήσεις των κυράδων του. Δεν τολμούσε, κυρίως επειδή δε
+ζητούσαν τη γνώμη του, έπειτα γιατί δεν ήθελε να έχει ενοχές∙
+επιθυμούσε όμως να έλθει το παιδί.
+
+Τον αγαπούσε, τον είχε από την αρχή αγαπήσει σαν μέλος της
+οικογένειας.
+
+Μετά το θάνατο του ντον Τζάμε είχε μείνει με τις τρεις κυρίες
+για να τις βοηθήσει να τα βγάλουν πέρα με τις μπερδεμένες
+τους υποθέσεις. Οι συγγενείς δε νοιάζονταν για εκείνες,
+αντίθετα, τις υποτιμούσαν και τις απέφευγαν. Δεν τα
+κατάφερναν παρά μόνο στις δουλειές του σπιτιού και ούτε που
+γνώριζαν το κτηματάκι, τελευταίο απομεινάρι της περιουσίας
+τους.
+«Θα μείνω άλλον ένα χρόνο στην υπηρεσία τους», είχε πει ο
+Έφις, παρακινούμενος από συμπόνια για την εγκατάλειψή τους
+από όλους. Και έμεινε είκοσι χρόνια.
+
+Οι τρεις γυναίκες ζούσαν από τα εισοδήματα του κτήματος που
+εκείνος καλλιεργούσε. Τις δύσκολες χρονιές η ντόνα Έστερ
+έλεγε στον υπηρέτη, μόλις έφτανε η ώρα να τον πληρώσει
+(τριάντα σκούδα το χρόνο κι ένα ζευγάρι άρβυλα):
+«Κάνε υπομονή, για το Θεό. Δε θα χάσεις αυτό που δικαιούσαι».
+
+Κι εκείνος έκανε υπομονή, και η πίστωσή του μεγάλωνε χρόνο το
+χρόνο, τόσο που η ντόνα Έστερ, μισοαστεία, μισοσοβαρά, του
+υποσχόταν να τον αφήσει κληρονόμο του κτήματος και του
+σπιτιού, παρ’ όλο που ήταν πιο γέρος από εκείνες.
+
+Γέρος πια και αδύναμος• δεν έπαυε όμως να είναι άντρας και
+αρκούσε η σκιά του για να προστατεύει ακόμη τις τρεις
+γυναίκες.
+
+Τώρα ήταν εκείνος που ονειρευόταν για λόγου τους μια καλή
+τύχη: τουλάχιστον η Νοέμι να εύρισκε σύζυγο! Εάν το κίτρινο
+γράμμα, ύστερα από όλα αυτά, έφερνε μια καλή είδηση; Εάν
+ανήγγειλε κάποια κληρονομιά; Εάν ζητούσαν τη Νοέμι σε γάμο;
+Οι κυρίες Πιντόρ εξακολουθούσαν να έχουν πλούσιους συγγενείς
+στο Σάσαρι και στο Νούορο: γιατί δε θα μπορούσε κάποιος από
+εκείνους να ζητήσει σε γάμο τη Νοέμι; Θα μπορούσε το κίτρινο
+γράμμα να το είχε γράψει και ο ίδιος ο ντον Πρέντου…
+
+Και να που μες στην κουρασμένη φαντασία του υπηρέτη τα
+πράγματα αλλάζουν ξαφνικά όψη, όπως από τη νύχτα στη μέρα.
+Όλα είναι φως, μια γλύκα: οι ευγενικές του κυράδες
+ξανανιώνουν, ξανασηκώνονται και πετούν σαν τους αετούς που
+ξανάβγαλαν φτερά. Το σπίτι τους ξαναγεννιέται από τα ερείπιά
+του και όλα τριγύρω ξανανθίζουν όπως η κοιλάδα την άνοιξη.
+
+Και σ’ εκείνον, τον κακόμοιρο υπηρέτη, δε μένει παρά να
+αποσυρθεί για το υπόλοιπο της ζωής του στο κτηματάκι, ν’
+απλώσει την ψάθα του και ν’ αναπαυθεί με τη βοήθεια του Θεού,
+ενώ μες στη σιγαλιά της νύχτας οι καλαμιές ψιθυρίζουν την
+προσευχή της γης που αποκοιμιέται.
+
+Κεφάλαιο δεύτερο
+
+Την αυγή έφυγε αφήνοντας πίσω του το αγόρι να φυλάει το
+κτήμα.
+
+Η δημοσιά μέχρι το χωριό ήταν ανηφορική κι εκείνος περπατούσε
+αργά επειδή τον προηγούμενο χρόνο τον είχαν εύρει οι θέρμες
+της μαλάριας και τα πόδια του δεν τον βαστούσαν πια. Κάθε
+τόσο σταματούσε και γύριζε να κοιτάξει το κτηματάκι που ήταν
+καταπράσινο ανάμεσα στους δυο τοίχους που σχημάτιζαν οι
+φραγκοσυκιές και το καλύβι εκεί πάνω, μαύρο ανάμεσα στο
+γλαυκό των καλαμιών και στο λευκό του βράχου, του φαινόταν να
+μοιάζει με φωλιά, μια πραγματική φωλιά. Κάθε φορά που έφευγε
+από εκεί το κοίταζε έτσι, τρυφερά και μελαγχολικά, σαν ένα
+πουλί που μεταναστεύει. Ένοιωθε ν’ αφήνει εκεί πάνω το
+καλύτερο κομμάτι του εαυτού του, τη δύναμη που δίνει η
+μοναξιά, το ξεμονάχιασμα από τον κόσμο, και ανηφορίζοντας τη
+δημοσιά που περνούσε ανάμεσα από ρείκια, βούρλα και χαμηλές
+σκλήθρες στο μήκος του ποταμού, του φαινόταν πως είναι
+προσκυνητής, με το μικρό μάλλινο δισάκι στον ώμο και με ένα
+μπαστούνι από κουφοξυλιά στο χέρι, να κατευθύνεται σ’ έναν
+τόπο  μετάνοιας: στον κόσμο.
+
+Ας γίνει όμως το θέλημα του Θεού και ας προχωρήσουμε. Να που
+ανοίγει ξαφνικά η κοιλάδα και στην απότομη κορυφή ενός λόφου,
+όμοιου με έναν τεράστιο σωρό από χαλάσματα, εμφανίζονται τα
+ερείπια του Κάστρου. Από ένα μαύρο τείχος ένα γαλάζιο
+παράθυρο ανοιχτό, όμοιο με το μάτι του παρελθόντος, κοιτάζει
+το μελαγχολικό τριανταφυλλί πανόραμα του ήλιου που ανατέλλει,
+την κυματιστή πεδιάδα με τα γκρίζα στίγματα της άμμου και τα
+κιτρινωπά βουρλοτόπια, την πρασινωπή φλέβα του ποταμού, τα
+λευκά χωριουδάκια με το καμπαναριό στη μέση σαν το στύλο μες
+στο άνθος, τα βουναλάκια πάνω από τα μικρά χωριά  και στο
+βάθος το σύννεφο βαμμένο μαβί και χρυσό στα βουνά του Νούορο.
+
+Ο  Έφις περπατάει, μικροκαμωμένος και μελαψός, μέσα σ’ αυτό
+το φωτεινό μεγαλείο. Ο ήλιος από το πλάι κάνει ν’ αστράφτει
+όλη η πεδιάδα∙ σε κάθε βούρλο και από μια ασημένια κλωστή,
+από τον θάμνο κάθε φλόμου ξεχύνεται το τιττύβισμα κάποιου
+πουλιού∙ και να ο λευκοπράσινος κώνος του βουνού Γκάλτε με
+λωρίδες σκιάς και φωτός, και στoυς πρόποδές του το χωριό που
+μοιάζει ν’ αποτελείται μόνο από τα ερείπια της αρχαίας
+ρωμαϊκής πόλης.
+
+Μακριοί μαντρότοιχοι κατεστραμμένοι, χαμόσπιτα χωρίς σκεπή,
+τοίχοι γδαρμένοι, απομεινάρια από αυλές και φράχτες, τρώγλες
+άθικτες πιο μελαγχολικές και από τα ίδια τα ερείπια
+συνοδεύουν τους ανηφορικούς δρόμους, στρωμένους καταμεσής με
+μεγάλους λίθους. Σκόρπιες εδώ κι εκεί πέτρες ηφαιστείου
+μαρτυρούν για την καταστροφή που χτύπησε την αρχαία πόλη και
+σκόρπισε τους κατοίκους της. Μερικά καινούργια σπίτια κάνουν
+δειλά την εμφάνισή τους μέσα σε όλη αυτή την κατάπτωση και
+ροδιές, χαρουπιές, συστάδες από φραγκοσυκιές και φοινικιές
+δίνουν μια ποιητική νότα στο θλιβερό τοπίο.
+
+Όσο όμως ο Έφις ανέβαινε, η θλίψη αυτή μεγάλωνε, για να
+φτάσει στο αποκορύφωμά της με τα απομεινάρια του παλιού
+νεκροταφείου και των ερειπίων της εκκλησίας που απλώνονταν
+στην καταραχιά, στη σκιά του Βουνού, ανάμεσα σε βάτα και
+φλόμους. Τα σοκάκια ήταν έρημα και τα κάθετα βράχια του
+Βουνού έμοιαζαν τώρα με μαρμάρινους πύργους.
+
+Ο Έφις σταμάτησε μπροστά σε μιαν εξώπορτα πλάι στην είσοδο
+του παλιού νεκροταφείου. Ήταν σχεδόν ίδιες οι δυο είσοδοι με
+τρία σπασμένα, χορταριασμένα σκαλοπάτια η κάθε μία, ενώ όμως
+η είσοδος του παλιού νεκροταφείου έφερε ένα ξύλινο διαβρωμένο
+υπέρθυρο, εκείνη των τριών γυναικών είχε ένα χτιστό αψιδωτό
+υπέρθυρο και επάνω στη δοκό του υπήρχαν τα ίχνη ενός
+οικόσημου: ένα κεφάλι πολεμιστή με κράνος και ένα χέρι
+οπλισμένο με σπαθί∙ το μότο έγραφε: quis resistit hujas?
+
+Ο Έφις διέσχισε τη μεγάλη τετράγωνη αυλή που ήταν λιθόστρωτη
+στο κέντρο, όπως οι δρόμοι, με ένα αυλάκι για τα νερά της
+βροχής και έβγαλε το δισάκι από τον ώμο κοιτάζοντας μήπως
+πρόβαλε καμία από τις κυράδες του. Το σπίτι, ισόγειο και ένας
+όροφος μόνο, βρισκόταν στο βάθος της αυλής, και αμέσως από
+πίσω υψωνόταν το Βουνό λες και κρεμόταν από πάνω του σαν
+τεράστιος λευκοπράσινος σκούφος.
+
+Τρεις μικρές πόρτες βρίσκονταν κάτω από ένα ξύλινο μπαλκόνι
+που περιέβαλλε όλο το επάνω πάτωμα του σπιτιού και όπου
+ανέβαινε κανείς από μια εξωτερική σκάλα σε κακή κατάσταση.
+Μια μαυρισμένη τριχιά, δεμένη και στερεωμένη σε πασσάλους
+καρφωμένους στις γωνίες των σκαλοπατιών, είχε πάρει τη θέση
+της κατεστραμμένης κουπαστής της σκάλας. Οι πόρτες, τα
+υποστυλώματα και το κάγκελο του μπαλκονιού ήταν φτιαγμένα από
+ξύλο λεπτοσκαλισμένο. Όλα όμως ήταν ετοιμόρροπα και το ξύλο
+σαρακοφαγωμένο, μαυρισμένο, λες και θα γινόταν σκόνη με το
+παραμικρό χτύπημα, σαν να το κομμάτιασε αόρατο τρυπάνι.
+
+Εδώ κι εκεί όμως, στα κάγκελα του μπαλκονιού, εκτός από τα
+κομψά κολονάκια που ήταν άθικτα ακόμη, φαίνονταν τα
+υπολείμματα μιας κορνίζας στολισμένης με ανάγλυφα φύλλα,
+λουλούδια και φρούτα και ο Έφις θυμόταν ότι από μικρό παιδί
+ακόμη εκείνο το μπαλκόνι είχε ξυπνήσει μέσα του έναν
+θρησκευτικό σεβασμό, όπως ο άμβωνας και το κάγκελο του ιερού
+της εκκλησίας.
+
+Μια κοντόχοντρη γυναίκα, μαυροντυμένη, με ένα λευκό μαντίλι
+γύρο από το σκληρό, μαυριδερό πρόσωπο, εμφανίστηκε στο
+μπαλκόνι. Έσκυψε, είδε τον υπηρέτη και τα μαύρα, αμυγδαλωτά
+μάτια της άστραψαν από χαρά.
+«Ντόνα Ρουθ, καλημέρα, κυρά μου!»
+
+Η ντόνα Ρουθ κατέβηκε γρήγορα, αφήνοντας να φανούν οι χοντρές
+της γάμπες με τις τιρκουάζ κάλτσες. Του χαμογελούσε και
+φαίνονταν τα γερά της δόντια κάτω από το σκούρο, τριχωτό
+χείλος της.
+« Και η ντόνα Έστερ; Και η ντόνα Νοέμι;»
+«Η Έστερ πήγε στην εκκλησία, η Νοέμι σηκώνεται τώρα. Καλός ο
+καιρός, Έφις! Πώς πάει εκεί κάτω;»
+«Καλά, καλά, δόξα τω Θεώ, όλα καλά.»
+
+Ακόμη και η κουζίνα ήταν παμπάλαια: ευρύχωρη, χαμηλοτάβανη με
+σταυρωτά δοκάρια στο ταβάνι μαυρισμένα από την καπνιά. Πάγκοι
+από δουλεμένο ξύλο ακουμπούσαν στον τοίχο στις δυο πλευρές
+του μεγάλου τζακιού. Πίσω από τα κάγκελα του παραθυριού
+πρασίνιζε στο βάθος το βουνό. Πάνω στους γυμνούς κοκκινωπούς
+τοίχους φαίνονταν ακόμη τα ίχνη από τις χάλκινες κατσαρόλες
+που δεν υπήρχαν πια και τα λεία και γυαλιστερά κρεμαστάρια
+όπου κάποτε κρεμούσαν τις σέλλες, τα δισάκια, τα όπλα,
+έμοιαζε να είχαν απομείνει εκεί σαν ενθύμια.
+«Λοιπόν, ντόνα Ρουθ;…..», ρώτησε ο Έφις, τη στιγμή που η
+γυναίκα έβαζε στη φωτιά μια μικρή χάλκινη καφετιέρα. Εκείνη
+όμως έστρεψε το πλατύ, μελαχρινό πρόσωπό της, που το
+περιέβαλε η άσπρη μαντήλα, και του έκανε νόημα να έχει
+υπομονή.
+«Πήγαινε να μου φέρεις λίγο νερό, ώσπου να κατέβει η Νοέμι.»
+
+Ο Έφις πήρε τον κουβά κάτω από το κάθισμα και ξεκίνησε, αλλά
+όταν έφτασε στην πόρτα έστρεψε δειλά, κοιτάζοντας τον κουβά
+που κουνιόταν.
+«Το γράμμα είναι από τον ντον Τζατσιντίνο;»
+«Το γράμμα; Τηλεγράφημα είναι……»
+« Χριστέ μου! Δεν πιστεύω να έπαθε τίποτα κακό;»
+«Τίποτα, τίποτα! Πήγαινε…..»
+
+Δεν είχε νόημα να επιμένει πριν κατέβει η ντόνα Νοέμι. Η
+ντόνα Ρουθ, παρ’ όλο που ήταν η μεγαλύτερη από τις τρεις
+αδελφές και κρατούσε τα κλειδιά του σπιτιού (δεν υπήρχε δα
+και τίποτε να ασφαλίσει) δεν έπαιρνε ποτέ καμία πρωτοβουλία
+και καμία ευθύνη.
+
+Πήγε στο πηγάδι που έμοιαζε με νουράγκε [2] σκαμμένο σε μια
+γωνιά της αυλής και ήταν προστατευμένο από έναν πέτρινο
+φράχτη που πάνω του άνθιζαν, μέσα σε παλιά σπασμένα λαγήνια,
+βιόλες και γιασεμιά. Ένα από αυτά σκαρφάλωνε στον τοίχο και
+από εκεί πρόβαλε προς τα έξω, λες και ήθελε να δει τι υπήρχε
+πέρα, στον κόσμο.
+
+Πόσες αναμνήσεις δεν ξυπνούσε στην καρδιά του υπηρέτη αυτή η
+γωνιά της αυλής, θλιβερή με τα μούσκλια της, χαρούμενη με το
+σκούρο χρυσαφί από τις βιόλες και με το ανοιχτοπράσινο των
+γιασεμιών της!
+
+	Σαν να έβλεπε ακόμη την ντόνα Λία, χλωμή και λεπτή σαν
+κυπαρίσσι, να προβάλλει στο μπαλκόνι με το βλέμμα καρφωμένο
+μακριά, να προσπαθεί να διακρίνει κι εκείνη τι υπήρχε πέρα,
+στον κόσμο. Έτσι την είχε δει την μέρα της φυγής, ακίνητη
+εκεί πάνω, όμοια με καπετάνιο που εξερευνά με το βλέμμα το
+μυστήριο της θάλασσας…
+
+Πόσο βαραίνουν αυτές οι αναμνήσεις! Βαραίνουν σαν τον κουβά
+γεμάτο με νερό που τραβάει προς τα κάτω, προς το πηγάδι.
+
+Σηκώνοντας όμως τα μάτια ο Έφις είδε ότι δεν ήταν η Λία
+εκείνη η ψηλή γυναίκα που πρόβαλε ευκίνητη στο μπαλκόνι και
+κούμπωνε τα μανίκια από το μακρύ, μαύρο πανωφόρι της.
+«Ντόνα Νοέμι, καλημέρα, κυρά μου! Δεν θα κατεβείτε;»
+
+Εκείνη έσκυψε λίγο το κεφάλι με τα πυκνά, χρυσόμαυρα μαλλιά,
+που έλαμπαν  γύρω από το χλωμό πρόσωπο σαν δυο λωρίδες σατέν.
+Απάντησε στο χαιρετισμό με τα μάτια,  μαύρα χρυσαφί κι εκείνα
+κάτω από μακριά ματόκλαδα, αλλά δεν μίλησε και δεν κατέβηκε.
+
+Άνοιξε διάπλατα πόρτες και παράθυρα – δεν υπήρχε  κίνδυνος το
+ρεύμα του αέρα να χτυπήσει και να σπάσει τα τζάμια (έλλειπαν
+εδώ και χρόνια!) – και έφερε έξω, να την απλώσει στον ήλιο,
+μια κίτρινη κουβέρτα.
+«Δεν θα κατεβείτε, ντόνα Νοέμι;», ξανάπε ο Έφις με το κεφάλι
+στραμμένο ψηλά, κάτω από το μπαλκόνι.
+«Τώρα, τώρα.»
+
+Συνέχιζε όμως ν’ απλώνει την κουβέρτα και σαν να σταματούσε
+λίγο για να παρατηρήσει το τοπίο στα δεξιά και το τοπίο στα
+αριστερά, και τα δυο μελαγχολικά όμορφα, με την αμμώδη
+πεδιάδα να την διασχίζει το ποτάμι, με σειρές από λεύκες, με
+χαμηλές σκλήθρες, με βουρλοτόπια και φλόμους, με την εκκλησία
+μαυρισμένη από τα βάτα, το παλιό νεκροταφείο χορταριασμένο
+και μέσα στο πράσινο να ασπρίζουν σαν μαργαρίτες τα κόκαλα
+των νεκρών, και στο βάθος ο λόφος με τα ερείπια του Κάστρου.
+
+Χρυσά σύννεφα στεφάνωναν τον λόφο και τα ερείπια και η
+γλυκύτητα και η ησυχία του πρωινού έδιναν σ’ όλο το τοπίο μια
+ηρεμία νεκροταφείου. Το παρελθόν κυριαρχούσε ακόμη στον τόπο.
+Τα ίδια τα κόκαλα των νεκρών έμοιαζαν να είναι τα λουλούδια
+του, τα σύννεφα το διάδημά του.
+
+Αυτό δεν έκανε καμία εντύπωση στη Νοέμι. Από κοριτσάκι είχε
+συνηθίσει να βλέπει τα κόκαλα που τον χειμώνα ζεσταίνονταν
+λες στον ήλιο και την άνοιξη άστραφταν με τις δροσοσταλίδες.
+Κανείς δεν σκέφτηκε να τα πάρει από εκεί∙ γιατί να το σκεφτεί
+εκείνη; Η ντόνα Έστερ όμως, κάθε φορά που ανηφορίζει με αργό
+και ήρεμο βήμα το καλντερίμι από την καινούργια εκκλησία του
+χωριού (όταν είναι σπίτι πάντα βιάζεται, έξω όμως τα κάνει
+όλα με ηρεμία, επειδή μια γυναίκα από ευγενική γενιά πρέπει
+να είναι αποφασιστική και ήρεμη) όταν φτάνει μπροστά στο
+παλιό νεκροταφείο σταυροκοπιέται και προσεύχεται για την ψυχή
+των νεκρών....
+
+Η ντόνα Έστερ δεν ξεχνά ποτέ τίποτα και δεν παύει να
+παρατηρεί∙ έτσι, μόλις μπήκε στην αυλή, κατάλαβε ότι κάποιος
+τράβηξε νερό από το πηγάδι. Έβαλε στη θέση του τον κουβά,
+έβγαλε ένα πετραδάκι από μια γλάστρα με βιόλες και μόλις
+μπήκε στην κουζίνα χαιρέτησε τον Έφις και τον ρώτησε εάν του
+είχαν φτιάξει καφέ.
+«Μου έφτιαξαν, μου έφτιαξαν, ντόνα Έστερ, κυρά μου!»
+
+Στο αναμεταξύ η ντόνα Νοέμι είχε κατέβει με το τηλεγράφημα
+στο χέρι, αλλά δεν αποφάσιζε να το διαβάσει, λες και της
+άρεσε να μεγαλώνει την αγωνία και την περιέργεια του υπηρέτη.
+«Έστερ», είπε, ενώ καθόταν στον πάγκο πλάι στο τζάκι, «γιατί
+δεν βγάζεις το σάλι;»
+«Έχει λειτουργία στην εκκλησία σήμερα το πρωί∙ θα ξαναβγώ.
+Διάβασε.»
+
+Κάθισε κι εκείνη στον πάγκο και η ντόνα Ρουθ την μιμήθηκε.
+Καθισμένες έτσι οι τρεις αδελφές έμοιαζαν καταπληκτικά∙ μόνο
+που αντιπροσώπευαν τρεις διαφορετικές ηλικίες: η ντόνα Νοέμι
+ήταν ακόμη νέα, η ντόνα Έστερ ηλικιωμένη και η ντόνα Ρουθ ήδη
+γριά, αλλά κοτσονάτη, ευγενική, γαλήνια. Τα μάτια της ντόνας
+Έστερ, λίγο πιο ανοιχτόχρωμα από εκείνα των αδερφάδων της, μ’
+ένα χρώμα καστανό χρυσαφί, είχαν μια λάμψη παιδική και πονηρή
+ταυτόχρονα.
+
+Ο υπηρέτης κάθισε απέναντί τους και περίμενε. Η ντόνα Νοέμι
+όμως, αφού ξεδίπλωσε το κίτρινο χαρτί, το κοίταζε με βλέμμα
+προσηλωμένο σαν να μην μπορούσε να ξεχωρίσει τις λέξεις και
+τελικά το ανέμισε οργισμένη.
+«Λοιπόν, λέει πως φτάνει σε λίγες μέρες. Αυτό είναι όλο!»
+
+Σήκωσε τα μάτια και κοκκίνισε κοιτάζοντας αυστηρά κατά
+πρόσωπο τον Έφις∙ και οι άλλες δυο τον κοίταζαν.
+«Το καταλαβαίνεις; Έτσι, απλά, σαν να έρχεται στο σπίτι του!»
+«Τι λες;», ρώτησε η ντόνα Έστερ, βγάζοντας ένα δάχτυλο μέσα
+από τον κόμπο που έκανε το σάλι.
+
+Ο Έφις είχε μια μακάρια όψη: οι πυκνές ρυτίδες γύρο από τα
+ζωηρά του μάτια έμοιαζαν με ακτίνες, και ο ίδιος δεν
+προσπαθούσε να κρύψει την χαρά του.
+«Είμαι ένας ταπεινός υπηρέτης, λέω όμως ότι η Θεία Πρόνοια
+ξέρει τι κάνει!»
+«Θεέ μου, σ’ ευχαριστώ! Υπάρχει κάποιος τουλάχιστον που
+καταλαβαίνει τον λόγο», είπε η ντόνα Έστερ.
+
+Η Νοέμι όμως χλόμιασε πάλι. Λόγια διαμαρτυρίας της έρχονταν
+στα χείλη και παρ’ όλο που κατόρθωνε πάντα να συγκρατιέται
+μπροστά στον υπηρέτη, που φαίνεται πως δεν του έδινε και πολύ
+σημασία, αυτή τη φορά δεν μπόρεσε να μην τον αντικρούσει.
+«Δεν έχει καμιά δουλειά εδώ η Θεία Πρόνοια και δεν πρόκειται
+γι’ αυτό. Πρόκειται για......», και πρόσθεσε μετά από μια
+στιγμή δισταγμού, «πρόκειται για μια ξεκάθαρη απάντηση που
+πρέπει να του δώσουμε, ότι στο σπίτι μας δεν υπάρχει θέση για
+εκείνον!»
+
+Τότε ο Έφις άνοιξε τα χέρια και έκλινε λίγο το κεφάλι σαν να
+ήθελε να πει: τότε γιατί θέλετε τη συμβουλή μου; - αλλά η
+ντόνα Έστερ έβαλε τα γέλια και σήκωσε, χτυπώντας τες νευρικά,
+τις δυο μαύρες άκρες από το σάλι της.
+«Και πού θα ’θελες να πάει, λοιπόν; Στο σπίτι του Ρετόρου σαν
+τους ξένους που δεν βρίσκουν πού να μείνουν;»
+«Εγώ δεν θα του έδινα καμία απάντηση», πρότεινε η ντόνα Ρουθ
+παίρνοντας από τα χέρια της Νοέμι το τηλεγράφημα που εκείνη
+δίπλωνε και ξεδίπλωνε νευρικά. «Εάν έλθει, καλώς να ορίσει.
+Θα μπορούσαμε να τον υποδεχτούμε σαν να ήταν ξένος. Καλώς τον
+τον ξένο!», είπε σαν να χαιρετούσε κάποιον που έμπαινε εκείνη
+τη στιγμή από την πόρτα. «Εντάξει. Και εάν συμπεριφερθεί
+άσχημα, θα τα μαζέψει και θα φύγει όσο είναι καιρός.»
+
+Η ντόνα Έστερ όμως χαμογελούσε κοιτάζοντας την αδελφή της που
+ήταν η πιο δειλή και η πιο αναποφάσιστη από τις τρεις και
+σκύβοντας της χτύπησε με το χέρι το γόνατο.
+«Να τον διώξουμε, θέλεις να πεις; Σπουδαία εντύπωση θα
+κάνουμε! Και θα έχεις το θάρρος να το κάνεις εσύ, Ρουθ;»
+
+Ο Έφις σκεφτόταν. Ξαφνικά σήκωσε το κεφάλι και ακούμπησε το
+χέρι στο στήθος του.
+«Αυτό θα το αναλάβω εγώ!», υποσχέθηκε με αποφασιστικότητα.
+
+Το βλέμμα του διασταυρώθηκε μ’ εκείνο της Νοέμι κι εκείνος
+που πάντα φοβόταν τα υγρά και ψυχρά της μάτια σαν θάλασσα
+βαθιά, κατάλαβε πως η νεαρή κυρά του έπαιρνε στα σοβαρά την
+υπόσχεσή του.
+
+Δεν μετάνιωσε όμως που την έδωσε. Πολλές άλλες ευθύνες είχε
+αναλάβει στη ζωή του.
+
+Έμεινε στο χωριό όλη την μέρα.
+
+Ανησυχούσε για το κτήμα – αν και την εποχή εκείνη λίγα
+πράγματα ήταν εκείνα που θα μπορούσε να κλέψει κανείς – αλλά
+του φαινόταν ότι μια κρυφή διχόνοια ταλάνιζε τις κυράδες του
+και δεν ήθελε να φύγει εάν προηγουμένως δεν τις έβλεπε
+φιλιωμένες.
+
+Η ντόνα Έστερ, αφού έβαλε λίγη τάξη, ξαναβγήκε για να πάει
+στην εκκλησία. Ο Έφις της υποσχέθηκε να την συναντήσει στην
+εκκλησία, αλλά την ώρα που η ντόνα Νοέμι ανέβαινε πάλι επάνω,
+εκείνος ξαναμπήκε στην κουζίνα και παρακάλεσε χαμηλόφωνα την
+ντόνα Ρουθ, που είχε γονατίσει στο πάτωμα και ζύμωνε επάνω σε
+μια χαμηλή τάβλα, να του δώσει το τηλεγράφημα. Η γυναίκα
+σήκωσε το κεφάλι και με το χέρι της μέσα στο αλεύρι τράβηξε
+πίσω τη μαντίλα της.
+«Την άκουσες;», είπε χαμηλόφωνα υπονοώντας την Νοέμι. «Πάντα
+η ίδια! Η περηφάνια την κουμαντάρει......»
+«Δίκιο έχει!» είπε ο Έφις σκεφτικός. «Όταν είναι κανείς
+ευγενής είναι ευγενής, ντόνα Ρουθ. Βρίσκεις ένα νόμισμα
+χωμένο μέσα στη γη. Νομίζεις ότι είναι σιδερένιο επειδή είναι
+μαυρισμένο, εάν όμως το καθαρίσεις βλέπεις ότι είναι χρυσό.
+Το χρυσάφι είναι πάντα χρυσάφι.....»
+
+Η ντόνα Ρουθ κατάλαβε ότι ήταν ανώφελο να δικαιολογήσει στον
+Έφις την αδικαιολόγητη περηφάνια της Νοέμι και, έτοιμη πάντα
+να ακολουθήσει την γνώμη των άλλων, χάρηκε γι’ αυτό.
+«Θυμάσαι πόσο υπεροπτικός ήταν ο πατέρας μου;», είπε,
+χώνοντας μέσα στη χλωμή ζύμη τα κόκκινα χέρια της με τις
+γαλάζιες φλέβες. «Κι εκείνος έτσι μιλούσε. Εκείνος βέβαια δεν
+θα επέτρεπε στον Τζατσιντίνο ούτε καν να ξεμπαρκάρει. Τι λες,
+Έφις;»
+«Εγώ; Εγώ είμαι ένας ταπεινός υπηρέτης, αλλά λέω πως ο ντον
+Τζατσιντίνο θα ξεμπαρκάριζε οπωσδήποτε.»
+«Γιός της μάνας του, θέλεις να πεις;» αναστέναξε η ντόνα Ρουθ
+και ο υπηρέτης αναστέναξε κι εκείνος. Η σκιά του παρελθόντος
+ήταν πάντα εκεί, γύρω τους.
+
+Ο άντρας όμως έκανε μια χειρονομία σαν να ήθελε να διώξει τη
+σκιά εκείνη και παρατηρώντας τις κινήσεις των κόκκινων χεριών
+που τραβούσαν, δίπλωναν και χτυπούσαν τη λευκή ζύμη, συνέχισε
+ήρεμα.
+«Είναι καλό παιδί και η Θεία Πρόνοια θα το βοηθήσει. Πρέπει
+να προσέξουμε όμως μην το πιάσουν οι πυρετοί της μαλάριας.
+Πρέπει να του αγοράσουμε και ένα άλογο, επειδή οι στεριανοί
+δεν συνηθίζουν να πηγαίνουν με τα πόδια. Θα το φροντίσω εγώ.
+Αυτό που έχει σημασία είναι οι αφεντιές σας να συμφωνήσουν.»
+
+Εκείνη όμως απάντησε αμέσως  αγέρωχα.
+«Γιατί; Δεν συμφωνούμε, λες; Μας άκουσες μήπως να μαλώνουμε;
+Δεν θα πας στη εκκλησία, Έφις;»
+
+Κατάλαβε ότι τον έδιωχνε και βγήκε στην αυλή, κοίταξε όμως
+μήπως μπορούσε να μιλήσει και με την ντόνα Νοέμι. Να την που
+βγήκε στο μπαλκόνι να μαζέψει την κουβέρτα. Χαμένος κόπος να
+την παρακαλέσει να κατέβει, έπρεπε ν’ ανέβει εκείνος.
+«Ντόνα Νοέμι, μου επιτρέπετε μια ερώτηση; Είστε
+ευχαριστημένη;»
+
+Η Νοέμι τον κοίταξε έκπληκτη κρατώντας την κουβέρτα στην
+αγκαλιά.
+«Για ποιο πράγμα;»
+«Που θα έρθει ο ντον Τζατσιντίνο. Θα δείτε, είναι καλό
+παιδί.»
+«Εσύ πού τον γνώρισες;»
+«Φαίνεται από το γράψιμο. Μπορεί να κάνει πολλά. Πρέπει όμως
+να του αγοράσουμε ένα άλογο…..»
+«Και σπιρούνια τότε!»
+«…. Σημασία έχει να συμφωνήσουν οι εξοχότητές σας. Αυτό είναι
+το σημαντικό.»
+
+Εκείνη τράβηξε μια κλωστή από την κουβέρτα και την πέταξε
+στην αυλή. Το πρόσωπό της σκοτείνιασε.
+«Πότε δεν συμφωνήσαμε; Μέχρι τώρα, πάντα.»
+«Ναι… όμως φαίνεται ότι δεν είστε ευχαριστημένη από  τον
+ερχομό του Τζατσίντο.»
+«Πρέπει ν’ αρχίσω να τραγουδάω; Δεν είναι δα και ο Μεσσίας!»,
+είπε μπαίνοντας πλάγια στο πορτάκι απ’ όπου φαινόταν το
+εσωτερικό ενός λευκού δωματίου με ένα παλιό κρεβάτι, μια
+παλιά κασέλα, ένα παραθυράκι χωρίς τζάμια, ανοιχτό με φόντο
+το πράσινο του Βουνού.
+
+Ο Έφις κατέβηκε, έκοψε μια μικρή ροζ βιολέτα και κρατώντας
+την ανάμεσα στα δάχτυλα, που είχε σταυρωμένα πίσω στην πλάτη,
+κατευθύνθηκε προς την εκκλησία.
+
+Η ησυχία και η δροσιά του απότομου Βουνού κυριαρχούσαν
+τριγύρω. Μόνο οι τρίλιες των μελισσοφάγων μέσα στα βάτα
+έδιναν ζωντάνια στον τόπο και συνόδευαν την μονότονη προσευχή
+των γυναικών στην εκκλησία. Ο Έφις μπήκε ακροπατώντας, με τη
+βιολέτα στο χέρι και γονάτισε πίσω από την κολόνα του άμβωνα.
+
+Η εκκλησία ερειπωνόταν. Όλα εκεί μέσα ήταν γκρίζα, υγρά και
+σκονισμένα. Από τις τρύπες της ξύλινης οροφής έμπαιναν λοξά
+φωτεινές ακτίνες ασημί σκόνης που κατέληγαν επάνω στα κεφάλια
+των γονατισμένων καταγής γυναικών, και οι κιτρινισμένες
+φιγούρες που ξεπηδούσαν από το μαυρισμένο φόντο των
+ραγισμένων τοιχογραφιών, που ακόμη κοσμούσαν τους τοίχους,
+έμοιαζαν μ’ αυτές τις γυναίκες, ντυμένες στα μαύρα και τα
+βιολετιά, όλες χλωμές σαν το φίλντισι, ακόμη και οι πιο
+ωραίες, οι πιο λεπτές, με στήθος άσαρκο και την κοιλιά
+πρησμένη από της θέρμες της μαλάριας. Και η προσευχή ηχούσε
+αργόσυρτη και μονότονη και έμοιαζε να πάλλεται μακριά, πέρα
+από τον χρόνο. Η λειτουργία ήταν για τα σαράντα κάποιου και
+ένα μαύρο ύφασμα με χρυσές φράντζες σκέπαζε το κάγκελο του
+ιερού. Ο παπάς ντυμένος στα άσπρα και μαύρα έστρεφε αργά με
+υψωμένα τα χέρια, με δυο ακτίνες  φωτός να τον περιβάλλουν,
+που λες και ξεπηδούσαν από το κεφάλι του, όμοιο μ’ εκείνο
+ενός προφήτη. Αν δεν υπήρχε ο ήχος από το καμπανάκι του
+μικρού νεωκόρου που λες και έδιωχνε από τριγύρω τα πνεύματα,
+ο Έφις, παρά το φως και το κελάηδα των πουλιών, θα πίστευε
+ότι παίρνει μέρος σε μια λειτουργία φαντασμάτων. Να, όλοι
+είναι εδώ: ο ντον Τζάμε γονατισμένος στο προσευχητάρι της
+οικογένειας και λίγο πιο πέρα η ντόνα Λία χλωμή μέσα στο
+μαύρο της σάλι, όπως η φιγούρα ψηλά στην παλιά ζωγραφιά που
+όλες οι γυναίκες κοιτάζουν κάθε τόσο και που μοιάζει να
+προβάλλει πράγματι σε ένα μαύρο, ετοιμόρροπο μπαλκόνι. Είναι
+η φιγούρα της Μαγδαληνής που, όπως λένε, έγινε εκ του
+φυσικού: η αγάπη, η θλίψη, οι τύψεις και η ελπίδα γελούν και
+κλαίνε μέσα στα βαθειά της μάτια και στο πικραμένο στόμα της…
+
+Ο Έφις την κοιτά και νοιώθει, όπως πάντα μπροστά σ’ αυτή την
+φιγούρα που ξεπροβάλλει απ’ τα σκοτάδια ενός παρελθόντος
+χωρίς όρια, ζάλη σαν να ήταν εκείνος που αιωρείται σ’ ένα
+μαύρο κενό όλο μυστήριο... Σαν να θυμάται μια προηγούμενη
+ζωή, παμπάλαια. Του φαίνεται πως ζωντανεύει το κάθε τι γύρω
+του, με μια ζωή όμως φανταστική, μυθική. Οι νεκροί
+ανασταίνονται, ο Χριστός που βρίσκεται πίσω από το κιτρινωπό
+παραπέτασμα του ιερού και δυο φορές το χρόνο μόνο τον
+δείχνουν στο λαό, κατεβαίνει από την κρυψώνα του και
+περπατάει. Κι Αυτός είναι αδύνατος, χλωμός, σιωπηλός.
+Περπατάει και ο λαός τον ακολουθεί και στη μέση του κόσμου
+είναι αυτός, ο Έφις, που προχωρά, προχωρά, με το λουλούδι στο
+χέρι, με την καρδιά του να σκιρτά από τρυφερότητα… Οι
+γυναίκες ψάλλουν, τα πουλιά κελαηδούν. Η ντόνα Έστερ
+περπατάει πλάι στον υπηρέτη με γρήγορα μικρά βήματα, με το
+δάχτυλο έξω από τον κόμπο που κάνει το σάλι. Η λιτανεία
+βγαίνει από το χωριό και το χωριό είναι ολάνθιστο από τις
+ροδιές και την αγράμπελη. Τα σπίτια είναι καινούργια, η
+εξώπορτα της οικογένειας Πιντόρ είναι καινούργια, από
+καρυδιά, γυαλίζει και το μπαλκόνι είναι ανέπαφο….. Όλα είναι
+καινούργια, όλα είναι όμορφα. Η ντόνα Μαρία Κριστίνα είναι
+ζωντανή και προβάλλει στο μπαλκόνι όπου είναι απλωμένες οι
+κουβέρτες από μετάξι. Η ντόνα Νοέμι είναι κοπελίτσα,
+αρραβωνιασμένη με τον ντον Πρέντου και ο ντον Τζάμε, που
+ακολουθεί κι αυτός την λιτανεία, κάνει, όπως πάντα, τον
+θυμωμένο, αλλά είναι πολύ ευχαριστημένος…..
+
+Όμως η ψαλμωδία των γυναικών σταμάτησε και μερικές σηκώθηκαν
+για να φύγουν. Ο Έφις, που είχε ακουμπήσει το κεφάλι στην
+κολόνα του άμβωνα, τινάχτηκε από τ’ όνειρό του και ακολούθησε
+την ντόνα Έστερ που έβγαινε από την εκκλησία για να γυρίσει
+σπίτι.
+
+Ο ήλιος από ψηλά χτυπούσε τώρα αλύπητα το χωριουδάκι που ήταν
+περισσότερο από κάθε άλλη φορά έρημο μέσα στο εκτυφλωτικό φως
+του ζεστού ήδη πρωινού. Οι γυναίκες μόλις βγήκαν από την
+εκκλησία σκόρπισαν εδώ κι εκεί, σιωπηλές σαν φαντάσματα, και
+απλώθηκε πάλι η μοναξιά και η σιωπή γύρω από το σπίτι των
+Πιντόρ. Η ντόνα Έστερ πλησίασε στο πηγάδι για να στηρίξει μ’
+ένα ξύλο μια γαριφαλιά, ανέβηκε γρήγορα τις σκάλες και
+έκλεισε τα πορτοπαράθυρα. Στο πέρασμά της το ξώστεγο έτριζε
+και από τον τοίχο και το φθαρμένο ξύλο έπεφτε μια γκρίζα
+σκόνη σαν στάχτη.
+
+Ο Έφις την περίμενε να κατέβει. Καθισμένος στα σκαλοπάτια
+κάτω από τον ήλιο, με τον σκούφο του γερμένο για να του κάνει
+λίγο ίσκιο στο πρόσωπο,  πελεκούσε με το σουγιά του ένα μικρό
+κομμάτι ξύλο που η ντόνα Ρουθ ήθελε να βάλει κάτω από την
+εξώπορτα, αλλά η ανταύγεια της λάμας στον ήλιο τον ενοχλούσε
+στα μάτια και η βιόλα, που είχε κιόλας μαραθεί, έτρεμε πάνω
+στο γόνατό του. Μπερδεμένες σκέψεις του περνούσαν από το
+μυαλό και σκεφτόταν τις θέρμες της μαλάριας που τον είχαν
+ταλαιπωρήσει την προηγούμενη χρονιά.
+«Ξαναγυρίζουν οι διαολεμένες;»
+
+Η ντόνα Έστερ ξανακατέβηκε με ένα βαζάκι από φελλό στο χέρι.
+Τραβήχτηκε στην άκρη για να την αφήσει να περάσει και σήκωσε
+το πρόσωπο που το σκίαζε ο σκούφος.
+«Κυρά μου, δεν θα ξαναβγείτε;»
+«Πού να πάω τέτοια ώρα; Δεν με κάλεσε κανείς για τραπέζι!»
+« Θα ’θελα να σας πω κάτι. Είστε ευχαριστημένη;»
+«Για ποιο πράγμα, ψυχή μου;»
+
+Τον συμπεριφερόταν σαν μάνα, χωρίς όμως οικειότητα. Τον
+θεωρούσε πάντα απλοϊκό άνθρωπο.
+«Που…. που συμφωνείτε όλες για τον ερχομό του Τζατσιντίνο;»
+«Ναι, είμαι ευχαριστημένη. Έτσι έπρεπε να γίνει.»
+«Είναι καλό παιδί. Θα πλουτίσει. Πρέπει να του αγοράσουμε ένα
+άλογο. Όμως…..»
+«Όμως;»
+«Δεν πρέπει να τον αφήσουμε πολύ ελεύθερο, στην αρχή. Τα
+παιδιά είναι πάντα παιδιά… Θυμάμαι όταν ήμουν παιδί. Εάν
+κάποιος μου επέτρεπε να του σφίξω το μικρό του  δαχτυλάκι εγώ
+του έστριβα όλο το χέρι. Και έπειτα οι άντρες της ράτσας
+Πιντόρ, το ξέρετε δα ντόνα Έστερ, είναι υπερήφανοι….»
+«Εάν έρθει ο ανεψιός μου, Έφις, θα του πω όπως στους ξένους:
+κάθισε, είσαι σαν στο σπίτι σου. Θα καταλάβει όμως πως εδώ θα
+είναι φιλοξενούμενος….»
+
+Τότε ο Έφις σηκώθηκε τινάζοντας από το παντελόνι του τις
+σχίζες του ξύλου. Όλα πήγαιναν καλά, και όμως κάποια ανησυχία
+τον τυραννούσε∙ κάτι ακόμη ήθελε να πει αλλά δεν τολμούσε.
+
+Ακολούθησε βήμα βήμα τη γυναίκα, έβγαλε τον σκούφο για να
+τοποθετήσει με δύναμη το κομμάτι το ξύλο κάτω από την πόρτα
+και περίμενε πάλι με υπομονή να επιστρέψει η ντόνα Έστερ στο
+πηγάδι για νερό.
+«Δώστε, δώστε σ’ εμένα», είπε παίρνοντάς της τον κουβά από το
+χέρι και ενώ ανέβαζε το νερό κοίταζε μέσα στο πηγάδι, για να
+μην κοιτάζει κατά πρόσωπο την κυρά του, επειδή ντρεπόταν να
+της ζητήσει τα λεφτά που του χρωστούσε.
+«Ντόνα Έστερ, δεν βλέπω πια τα δεμάτια με τα καλάμια. Τα
+πουλήσατε;»
+«Ναι, άλλα πούλησα σε κάποιον από το Νούορο και άλλα τα
+χρησιμοποίησα για να επισκευάσω την σκεπή και έτσι πλήρωσα
+και τον χτίστη. Ξέρεις ότι την τελευταία μέρα της σαρακοστής
+ο αέρας πέταξε τα κεραμίδια.»
+
+Κι έτσι εκείνος δεν επέμενε. Υπάρχουν πολλοί τρόποι να
+διορθώσει κανείς τα πράγματα, χωρίς να ταπεινώνει τους
+ανθρώπους που αγαπά! Γι’ αυτό πήγε στην Καλίνα, την
+τοκογλύφο, σταματώντας να πει μια καλημέρα στην γιαγιά του
+αγοριού που του φύλαγε το κτήμα. Ψηλή και λιπόσαρκη, με
+πρόσωπο αρχαίας αιγύπτιας πλαισιωμένο από μια μαύρη μαντίλα
+που οι άκρες της ήταν δεμένες πάνω στο κεφάλι, η γριά έγνεθε
+καθισμένη στο σκαλάκι του χαμόσπιτού της από μαυρισμένες
+πέτρες. Είχε μια σειρά κοραλλιών γύρω από τον μακρύ,
+κιτρινωπό και ρυτιδιασμένο λαιμό της. Δυο χρυσά σκουλαρίκια
+κρέμονταν στ’ αυτιά της σαν λαμπερές σταγόνες που δεν έλεγαν
+να πέσουν. Έμοιαζε να έχει ξεχάσει, γερνώντας, να βγάλει από
+πάνω της  τα κοσμήματα αυτά της νιότης της.
+«Η Παναγιά μαζί σου θεια-Ποτόι. Πώς τα περνάτε; Το αγόρι
+έμεινε εκεί πάνω, αλλά απόψε θα γυρίσει.»
+
+Τον κοίταζε με τα γυάλινα μάτια της.
+«Α, είσαι ο Έφις; Ο Θεός μαζί σου. Λοιπόν, από ποιόν ήταν το
+γράμμα; Από τον ντον Τζατσιντίνο; Εάν έρθει, να τον
+υποδεχτείτε καλά. Στο κάτω κάτω γυρίζει στο σπίτι του. Είναι
+η ψυχή του ντον Τζάμε, επειδή οι ψυχές των γερόντων ξαναζούν
+μέσα στους νέους. Κοίτα την Γκριζέντα, την εγγονή μου!
+Γεννήθηκε πριν δέκα έξι χρόνια, στη γιορτή του Χριστού, την
+ώρα που πέθαινε η μάνα της. Λοιπόν, κοίτα την καλά: δεν είναι
+η μάνα της ξαναγεννημένη; Να την….»
+
+Και πράγματι η Γκριζέντα ανέβαινε από το ποτάμι με ένα πανέρι
+ρούχα στο κεφάλι, ψηλή, με το μεσοφόρι σηκωμένο πάνω από τις
+γάμπες της που γυάλιζαν και ήταν ίσιες σαν της ελαφίνας. Και
+τα μάτια της ήταν σαν της ελαφίνας λοξά και υγρά σ’ ένα χλωμό
+πρόσωπο σαν παλιό μετάλλιο. Μια κόκκινη κορδέλα στόλιζε το
+στήθος της, από την μια άκρη στην άλλη του μικρού κορσέ που
+ήταν ανοιχτός πάνω από το πουκάμισο και υποβάσταζε τα άγουρα
+στήθη της.
+«Μπαρπα- Έφις!», φώναξε, χαδιάρικα και αυστηρά, βάζοντας το
+πανέρι πάνω στο κεφάλι του και ψαχουλεύοντας τις τσέπες του.
+«Εγώ πάντα σας σκέφτομαι, καλέ μου, κι εσείς δεν έχετε τίποτε
+να μου δώσετε…. Ούτε ένα αμύγδαλο!»
+
+Ο Έφις την άφηνε να τον ψαχουλεύει και χαιρόταν τη χάρη της.
+Η γριά όμως με ανέκφραστο το πρόσωπο και τα μάτια γυάλινα
+είπε με γλύκα:
+«Ο μακαρίτης ντον Τζάμε γυρίζει πίσω.»
+
+Η Γκριζέντα κοκάλωσε και το όμορφο πρόσωπο και τα όμορφα
+μάτια της πήραν αμυδρά την όψη της γιαγιάς της.
+«Γυρίζει πίσω;»
+«Αφήστε τα τώρα αυτά!» είπε ο Έφις απιθώνοντας το πανέρι στα
+πόδια του κοριτσιού, αλλά εκείνη άκουγε σαν μαγεμένη τα λόγια
+της γιαγιάς, και εκείνος κατεβαίνοντας το σοκάκι νόμιζε πως
+ξανάβλεπε το παρελθόν σε κάθε γωνιά. Να, εκεί κάτω,
+καθισμένος στο πέτρινο παγκάκι που ακουμπά στο γκρίζο σπίτι
+του Μιλέζου, ένας μεγαλόσωμος άντρας ντυμένος στα βελούδα. Το
+καφέ χρώμα της φορεσιάς του τονίζει το κόκκινο του προσώπου
+του και το μαύρο του γενιού του.
+
+Δεν είναι ο ντον Τζάμε; Σαν κι εκείνον προτάσσει το στήθος
+του και έχει τους αντίχειρες μέσα στα τσεπάκια του γιλέκου
+του. Τα άλλα δάχτυλά του, κόκκινα, συμπλέκονται με τη χρυσή
+αλυσίδα του ρολογιού. Κάθεται εκεί όλη την ημέρα για να
+κοιτάζει τους περαστικούς και να τους κοροϊδεύει. Πολλοί
+αλλάζουν δρόμο επειδή τον φοβούνται και το ίδιο κάνει και ο
+Έφις, για να φτάσει στο σπίτι της τοκογλύφου χωρίς να γίνει
+αντιληπτός.
+
+Μια αιμασιά από φραγκοσυκιές έζωνε σαν τοίχος βαρύς την αυλή
+της θεια Καλίνα. Εκείνη έγνεθε επίσης, ήταν μικροκαμωμένη και
+φορούσε κεντητές παντόφλες, χωρίς κάλτσες. Το μικρό της
+πρόσωπο ήταν πανιασμένο και τα μάτια της, μάτια αρπαχτικού,
+χρύσιζαν και γυάλιζαν στη σκιά της μαντίλας που φορούσε στο
+κεφάλι.
+«Έφις, καρδούλα μου, πώς είσαι; Και οι κυράδες σου πώς είναι;
+Πώς και με θυμήθηκες;. Κάτσε, κάτσε, ξεκουράσου.»
+
+Νωθρές κότες που τσιμπιόντουσαν κάτω από τα φτερά τους, ζωηρά
+γατάκια που κυνηγούσαν ροδαλά γουρουνάκια, περιστέρια λευκά
+και γλαυκά, ένα γαϊδούρι δεμένο σ’ έναν πάσαλο και τα
+χελιδόνια στον αέρα έδιναν στην αυλή την όψη της Κιβωτού του
+Νώε. Το σπιτάκι είχε για φόντο το παλιό, ανακαινισμένο σπίτι
+του Μιλέζου που ήταν ψηλό, με καινούργια σκεπή, αλλά με τους
+τοίχους εδώ κι εκεί φαγωμένους και γδαρμένους λες από τον
+χρόνο που πεισματώνει σε όσους θέλουν να του αρπάξουν τη
+λεία.
+«Το κτήμα;», είπε ο Έφις ακουμπώντας στον τοίχο πλάι στη
+γυναίκα. «Καλά πάει. Φέτος θα έχουμε περισσότερα αμύγδαλα
+παρά φύλλα. Έτσι θα σε ξεχρεώσω, Καλί! Μην ανησυχείς….»
+
+Εκείνη ζάρωσε τα άτριχα φρύδια της, ενώ παρακολουθούσε το
+νήμα από το αδράχτι.
+«Δεν ανησυχώ, ξέρεις! Μακάρι να ’ταν όλοι σαν κι εσένα και τα
+εφτά σκούδα που μου χρωστάς να ήταν εκατό!»
+«Ο διάολος να σε πάρει», σκαφτόταν ο Έφις. «Μου δάνεισες
+τέσσερα σκούδα τα Χριστούγεννα και τώρα τα έκανες κιόλας
+εφτά!»
+«Λοιπόν, Καλί», πρόσθεσε χαμηλόφωνα με σκυμμένο το κεφάλι σαν
+να μιλούσε στα γουρουνάκια που μυρίζονταν με επιμονή τα πόδια
+του. «Καλί, δώσε μου άλλο ένα σκούδο! Έτσι θα γίνουν οχτώ,
+και τον Ιούλιο, μα την αλήθεια, θα σου τα επιστρέψω μέχρι την
+τελευταία δεκάρα…..»
+
+Η τοκογλύφος δεν απάντησε αλλά τον κοίταξε για πολλή ώρα από
+πάνω μέχρι κάτω, σήκωσε το χέρι και τον μούντζωσε.
+
+Ο Έφις τινάχτηκε και της έπιασε το χέρι, ενώ τα γουρουνάκια
+το έσκαγαν τρομαγμένα και από πίσω τους τα γατάκια και μέσα
+σ’ αυτή την αναμπουμπούλα οι κότες φτερούγιζαν.
+«Καλί, που να σε πάρει ο διάολος, εάν δεν ήταν κάποιοι σαν κι
+εμένα, εσύ αντί να κάνεις την τοκογλύφο θα πήγαινες να
+μαζέψεις βδέλλες…»
+«Καλύτερα να μαζεύω βδέλλες, παρά να μου πίνουν το αίμα
+κάποιοι σαν κι εσένα, συφοριασμένε! Ναι, βλάκα, θα σου το
+δώσω το σκούδο∙ και δέκα και εκατό θα σου δώσω, εάν θέλεις,
+όπως δίνω σε πιο καθωσπρέπει ανθρώπους από σένα, στις κυράδες
+σου, στους ευγενείς και τους συγγενείς των Βαρόνων, αλλά τις
+μούντζες θα σου τις δίνω πάντα, όσο θα είσαι ηλίθιος, δηλαδή
+μέχρι που να πεθάνεις…. Πάντα θα σου τις δίνω….»
+
+Και πήγε να πάρει πέντε ασημένιες λίρες.
+
+Ο Έφις έφυγε, με τα λεφτά στο χέρι, ενώ τον ακολουθούσαν οι
+ειρωνικοί αποχαιρετισμοί της γυναίκας.
+«Πες στις κυράδες σου να φυλάγονται καλά.»
+
+Εκείνος όμως ήταν αποφασισμένος να υποφέρει τα πάντα, αρκεί
+να κάνει καλή εντύπωση στον Τζατσιντίνο όταν φτάσει. Ήθελε ν’
+αγοράσει έναν καινούργιο σκούφο για να τον υποδεχτεί και έτσι
+κατέβηκε στο μαγαζί του Μιλέζου, συμβιβασμένος ακόμη και με
+την ιδέα να χαιρετήσει τον άνθρωπο που καθόταν στο παγκάκι.
+Ήταν ο ντον Πρέντου, ο πλούσιος συγγενής των κυριών του.
+
+Ο ντον Πρέντου απάντησε με ένα περιφρονητικό νεύμα της
+κεφαλής, από κάτω προς τα επάνω, καταδέχτηκε όμως να στήσει
+αυτί για ν’ ακούσει τι αγόραζε ο υπηρέτης.
+«Δώσε μου ένα σκούφο, Αντόνι Φραντσί, αλλά να είναι μακρύς
+και όχι σκοροφαγωμένος….»
+«Δεν τον πήρα δα και από το σπίτι των κυράδων σου», απάντησε
+ο κακόγλωσσος Μιλέζος. Και απ’ έξω ο ντον Πρέντου ξερόβηξε,
+σημάδι επιδοκιμασίας, ενώ ο μαγαζάτορας σκαρφάλωνε πάνω σε
+μια ξύλινη μικρή σκάλα.
+«Όλα γερνούν και όλα μπορούν να ξανανιώσουν, σαν τον χρόνο»,
+αντέτεινε ο Έφις, παρακολουθώντας με τα μάτια τη λεπτή
+φιγούρα του Μιλέζου που φορούσε ακόμη το μακρύ τριχωτό
+πανωφόρι του χωριού του.
+
+Το μαγαζάκι ήταν μικρό αλλά γεμάτο έως απάνω. Στα ράφια
+κοκκίνιζαν τα τόπια με το σκαρλάτο και πλάι έλαμπε το πράσινο
+των μπουκαλιών με τη μέντα. Τα σακιά με το αλεύρι πρότασσαν
+τις άσπρες τους κοιλιές ενάντια στις μαύρες καμπούρες των
+βαρελιών με τις ρέγκες και στη μικρή βιτρίνα οι γυμνές
+γυναίκες των εικονογραφημένων καρτών χαμογελούσαν στα βάζα με
+τα μπαγιάτικα ζαχαρωτά και στα ρολά με τις ξεθωριασμένες
+κορδέλες.
+
+Ενώ ο Μιλέζος έβγαζε από ένα κουτί τους μακριούς σκούφους από
+μαύρο πανί και ο Έφις μετρούσε με ανοιχτή την παλάμη την
+περίμετρό τους, κάποιος άνοιξε την μικρή πόρτα που έβγαζε
+στην αυλή και στο βάθος, με φόντο γιρλάντες από αμπέλι,
+φάνηκε, καθισμένη επάνω σε μια μεγάλη πολυθρόνα, μια
+επιβλητική γυναίκα που έγνεθε ήρεμη σαν βασίλισσα του παλιού
+καιρού.
+«Να η πεθερά μου∙ ρώτησέ την να σου πει εάν αυτά τα σκουφιά
+δεν μου κοστίζουν εννιά πέζα», είπε ο Μιλέζος, ενώ ο Έφις
+δοκίμαζε ένα τραβώντας επάνω στο μέτωπό του το άνοιγμα του
+σκούφου και διπλώνοντας την κορυφή επάνω στο κεφάλι του.
+«Διάλεξες τον καλύτερο, δεν είσαι αφελής, όπως λένε! Δεν
+βλέπεις ότι είναι ένας γαμπριάτικος σκούφος;»
+«Μου είναι στενός.»
+«Επειδή είναι καινούργιος, άνθρωπέ μου, παρ’ τον. Εννιά πέζα∙
+τζάμπα είναι.»
+
+Ο Έφις τον έβγαλε και τον χάιδεψε σκεφτικός. Στο τέλος έβαλε
+πάνω στον πάγκο το νόμισμα που του έδωσε η τοκογλύφος.
+
+Ο ντον Πρέντου έσκυψε να κοιτάξει από την πόρτα. Το γεγονός
+ότι ο Έφις αγόραζε ένα τόσο πολυτελή σκούφο τράβηξε την
+προσοχή και της πεθεράς του Μιλέζου. Κάλεσε τον υπηρέτη μ’
+ένα νεύμα της κεφαλής και τον ρώτησε με μεγαλοπρεπές ύφος πώς
+ήταν οι κυράδες του. Στο κάτω κάτω ήταν γυναίκες ευγενικής
+καταγωγής και άξιζαν τον σεβασμό του καθωσπρέπει κόσμου. Μόνο
+οι τυχοδιώκτες νεόπλουτοι, σαν τον Μιλέζο τον γαμπρό της,
+μπορούσαν να μην τις έδειχναν τον πρεπούμενο σεβασμό.
+«Δώσε τους τα χαιρετίσματά μου και πες στην ντόνα Ρουθ ότι
+σύντομα θα πάω να την επισκεφτώ. Ήμασταν πάντα καλές φίλες με
+την ντόνα Ρουθ, αν και εγώ δεν είμαι από ευγενική γενιά.»
+«Εσείς έχετε την ευγένεια στην ψυχή», απάντησε γαλαντόμος ο
+Έφις, εκείνη όμως έστριψε ελαφρά το αδράχτι σαν να ήθελε να
+πει «δεν βαριέσαι!»
+«Και ο αδελφός μου ο Ρετόρος εκτιμάει πολύ τις κυράδες σου.
+Με ρωτάει πάντα: “πότε θα ξαναπάμε μαζί με τις κυρίες στο
+πανηγύρι της Παναγίας του Ριμέντιο;” »
+«Ναι», συνέχισε με ένα τόνο νοσταλγίας, «στα νιάτα μας
+πηγαίναμε όλοι μαζί στο πανηγύρι. Διασκεδάζαμε με το τίποτα.
+Τώρα ο κόσμος φαίνεται ότι ντρέπεται να γελάει.»
+
+Ο Έφις δίπλωνε προσεχτικά τον σκούφο του.
+«Πρώτα ο Θεός, φέτος οι κυράδες μου θα πάνε στο πανηγύρι….
+για να προσευχηθούν και όχι για να διασκεδάσουν….»
+«Χαίρομαι που τ’ ακούω. Πες μου κάτι, εάν επιτρέπεται: είναι
+αλήθεια ότι έρχεται ο γιος της Λία; Το λέγανε σήμερα εδώ, στο
+μαγαζί.»
+
+Καθώς ο Μιλέζος πλησίασε στην πόρτα  και γελούσε με κάτι που
+ο ντον Πρέντου του έλεγε χαμηλόφωνα, ο Έφις αναφώνησε με
+αξιοπρέπεια.
+«Αλήθεια είναι! Βρίσκομαι εδώ, στο χωριό, γιατί πρέπει να του
+αγοράσω ένα άλογο.»
+«Ένα άλογο από καλάμι;» ρώτησε τότε ο ντον Πρέντου, γελώντας
+ηλίθια. «Α, να γιατί σε είδα να βγαίνεις από τη φωλιά της
+Καλίνα.»
+«Κι εσάς τι σας νοιάζει; Από εσάς δεν ζητήσαμε ποτέ τίποτα!»
+«Φυσικά, ανόητε! Δεν θα σας έδινα ποτέ τίποτε! Μια καλή
+συμβουλή μόνο, αυτή ναι! Αφήστε αυτό το παλικάρι εκεί που
+βρίσκεται!»
+
+Αλλά ο Έφις βγήκε από το μαγαζί με το κεφάλι ψηλά, με το
+σκούφο στη μασχάλη, και απομακρυνόταν δίχως να απαντήσει.
+
+Κεφάλαιο τρίτο
+
+Άδικα όμως τις μέρες που ακολούθησαν και για εβδομάδες οι
+αδελφές Πιντόρ περίμεναν τον ανιψιό.
+
+Η ντόνα Έστερ ζύμωσε για την περίσταση ψωμί, ένα ψωμί άσπρο
+και λεπτό σαν την όστια, όπως συνηθίζεται μόνο στις γιορτές,
+και κρυφά από τις αδελφές της αγόρασε και ένα κουτί μπισκότα.
+Στο κάτω κάτω ήταν ένας επισκέπτης εκείνος που θα ερχότανε
+και η φιλοξενία είναι πράγμα ιερό. Η ντόνα Ρουθ από τη μεριά
+της ονειρευόταν κάθε βράδυ τον ερχομό του ανιψιού και κάθε
+μέρα κατά τις τρεις, την ώρα που έφτανε η ταχυδρομική άμαξα,
+κρυφοκοίταζε από την εξώπορτα. Η ώρα όμως περνούσε και όλα
+παρέμεναν ακίνητα τριγύρω.
+
+Στις αρχές του Μάη η ντόνα Νοέμι έμεινε μόνη στο σπίτι επειδή
+οι αδελφές της είχαν πάει στο πανηγύρι της Παναγίας του
+Ριμέντιο, όπως συνήθιζαν πάντα εδώ και πάρα πολλά χρόνια, για
+να προσκυνήσουν – όπως έλεγαν – αλλά και για να διασκεδάσουν
+λιγάκι.
+
+Της Νοέμι δεν της άρεσε ούτε το ένα ούτε το άλλο, και όμως,
+την ώρα που καθόταν στη ζεστή σκιά του σπιτιού, εκείνο το
+μακρόσυρτο, φωτεινό απομεσήμερο, παρακολουθούσε με τη σκέψη
+νοσταλγικά το ταξίδι των αδερφάδων της. Ξανάβλεπε την γκρίζα
+και στρογγυλή εκκλησούλα όμοια με μεγάλη αναποδογυρισμένη
+φωλιά στη μέση της χλόης που σκέπαζε τη μεγάλη αυλή, τις
+πέτρινες καλύβες γύρω γύρω όπου στριμωχνόταν ένα πολύχρωμο
+και γραφικό πλήθος, σαν τσιγγάνοι, το κακοφτιαγμένο μπαλκόνι
+με κολόνες πάνω από την καλύβα του ιερέα και το γαλάζιο βάθος
+του τοπίου, τα δέντρα που θρόιζαν και τη θάλασσα που γυάλιζε
+εκεί κάτω ανάμεσα στις ασημένιες θίνες. Φέρνοντας στη μνήμη
+της όλα αυτά τα ευχάριστα πράγματα της ερχόταν να κλάψει,
+αλλά δάγκωνε τα χείλη της γιατί ένοιωθε ντροπή απέναντι στον
+εαυτό της για την αδυναμία της.
+
+Κάθε χρόνο η άνοιξη την αναστάτωνε: τα όνειρα της ζωής
+ξανάνθιζαν μέσα της, όπως τα ρόδα ανάμεσα στις πέτρες του
+παλιού νεκροταφείου, αλλά καταλάβαινε ότι ήταν μια περίοδος
+κρίσης, μια αδυναμία που θα περνούσε με τις πρώτες ζέστες του
+καλοκαιριού και άφηνε τη φαντασία της να ταξιδεύει σπρωγμένη
+από τη νυσταλέα ηρεμία που λίμναζε ολόγυρα, στην κόκκινη από
+της παπαρούνες αυλή, στο σκιερό από κάποιο περαστικό σύννεφο
+Βουνό, σε όλο το χωριό που οι μισοί του κάτοικοι ήταν στο
+πανηγύρι.
+
+Να την λοιπόν με την σκέψη της εκεί κάτω.
+
+Της φαίνεται πως είναι ακόμη κοριτσάκι, επάνω στο μπαλκόνι
+του ιερέα, μια βραδιά του Μάη. Ολόγιομο το χάλκινο φεγγάρι
+βγαίνει από τη θάλασσα και όλος ο κόσμος μοιάζει να είναι από
+χρυσάφι και μαργαριτάρια.  Το ακορντεόν με τους
+παραπονιάρικους ήχους του γεμίζει την αυλή που την φωτίζει η
+φωτιά από τα κιτρινόξυλα με την κοκκινωπή της λάμψη και
+προβάλλει επάνω στο γκρίζο του τοίχου την ευκίνητη και
+μελαχρινή φιγούρα του μουζικάντη, τα βιολετί πρόσωπα των
+γυναικών και των αγοριών που χορεύουν χορούς της Σαρδηνίας.
+Οι σκιές κινούνται αλλόκοτες πάνω στην ποδοπατημένη χλόη και
+στους τοίχους της εκκλησίας. Λάμπουν τα χρυσά κουμπιά, τα
+ασημένια σιρίτια από τις στολές, τα τάστα του ακορντεόν. Όλα
+τα άλλα χάνονται μέσα στο μαργαριταρένιο μισοσκόταδο της
+φεγγαρόφωτης νύχτας. Η Νοέμι δεν θυμόταν να είχε πάρει ποτέ
+ενεργό μέρος στο πανηγύρι, ενώ οι μεγαλύτερες αδελφές της
+γελούσαν και διασκέδαζαν. Όσο για τη Λία, εκείνη καθόταν
+μαζεμένη σαν το λαγό σε μια χλοερή γωνιά της αυλής∙ ίσως από
+τότε σχεδίαζε τη φυγή της.
+
+Το πανηγύρι διαρκούσε εννιά μέρες και οι τρεις τελευταίες
+ήταν όλο κυκλικούς χορούς με μουσικές και τραγούδια. Η Νοέμι
+στεκόταν πάντα στο μπαλκόνι, ανάμεσα στα απομεινάρια από το
+φαγοπότι, γύρω της γυάλιζαν τα άδεια μπουΚαλία, τα σπασμένα
+πιάτα, κανένα μήλο με το ψυχρό του πράσινο χρώμα, ένας δίσκος
+και ένα κουταλάκι ξεχασμένα. Και τ’ αστέρια ακόμα έλαμπαν
+πάνω από την αυλή σαν να τα είχε συνεπάρει ο ρυθμός του
+χορού. Όχι, εκείνη δε χόρευε, δε γελούσε, της ήταν αρκετό
+όμως να βλέπει τους άλλους να διασκεδάζουν επειδή είχε την
+ελπίδα ότι θα μπορούσε κι εκείνη να πάρει μέρος στο πανηγύρι
+της ζωής.
+
+Τα χρόνια όμως περνούσαν και το πανηγύρι της ζωής γινόταν
+μακριά από το χωριουδάκι, κι έτσι η αδελφή της η Λία, για να
+μπορέσει να πάρει μέρος σ’ αυτό, το ’σκασε από το σπίτι...
+
+Εκείνη, η Νοέμι, είχε απομείνει στο ερειπωμένο μπαλκόνι του
+παλιού σπιτιού, όπως κάποτε στο μπαλκόνι του ιερέα.
+
+Την ώρα που έγερνε ο ήλιος στη δύση κάποιος χτύπησε στην
+εξώπορτα που εκείνη την είχε πάντα κλειστή.
+
+Ήταν η γριά Ποτόι που είχε έρθει να τη ρωτήσει αν χρειαζότανε
+τις υπηρεσίες της. Αν και η Νοέμι δεν της ζήτησε να μείνει,
+εκείνη κάθισε καταγής, με τους ώμους της στον τοίχο. Έλυσε
+την μαντίλα από τον στολισμένο της λαιμό και άρχισε να μιλάει
+με νοσταλγία για το πανηγύρι.
+«Όλοι είναι εκεί, και τα εγγόνια μου, η Παναγιά μαζί τους.
+Όλοι εκεί είναι και δροσίζονται, επειδή βλέπουν τη θάλασσα….»
+«Γιατί δεν πήγατε κι εσείς;»
+«Και το σπίτι, κυρά μου; Όσο φτωχικό κι αν είναι ένα σπίτι
+δεν πρέπει να το αφήνει κανείς μόνο, αλλιώς θα μπει το
+στοιχειό. Οι γέροι μένουν, οι νέοι φεύγουν!»
+
+Αναστέναξε και έσκυψε για να δει και να διορθώσει τα κοράλλια
+στο στήθος της. Διηγήθηκε για τον καιρό που κι εκείνη πήγαινε
+στο πανηγύρι με τον άντρα της, την κόρη της και τις καλές της
+γειτόνισσες. Έπειτα σήκωσε το βλέμμα και κοίταξε προς το
+παλιό νεκροταφείο.
+«Αυτές τις μέρες μου φαίνεται πως βλέπω αναστημένους όλους
+τους πεθαμένους. Όλοι πήγαιναν να διασκεδάσουν εκεί πέρα. Σα
+να βλέπω τη μητέρα σας, τη ντόνα Μαρία Κριστίνα, καθισμένη
+στον πάγκο στη γωνιά της μεγάλης αυλής. Έμοιαζε βασίλισσα με
+την κίτρινη φούστα της και το μαύρο, κεντητό της σάλι. Και οι
+γυναίκες από πολλά χωριά κάθονταν γύρω της σαν να ήταν
+υπηρέτριές της….. Μου έλεγε: Ποτόι, έλα, δοκίμασε αυτόν τον
+καφέ, πώς σου φαίνεται, είναι καλός; - Ναι, τόσο καταδεχτική
+ήτανε. Α, γι’ αυτό δεν μ’ αρέσει να ξαναπάω εκεί πέρα. Μου
+φαίνεται ότι έχω αφήσει κάτι εκεί και δεν θα το ξαναβρώ
+πια….»
+
+Η Νοέμι επιδοκίμασε ζωηρά, με το κεφάλι σκυμμένο στο
+εργόχειρό της. Η φωνή της γριάς της φαινόταν να είναι η ηχώ
+από το δικό της παρελθόν.
+«Και ο ντον Τζάμε, κυρά μου; Ήταν η ψυχή του πανηγυριού. Όλο
+φώναζε, έμοιαζε με θύελλα, αλλά κατά βάθος ήταν καλός. Το
+ουράνιο τόξο έρχεται πάντα μετά την καταιγίδα. Α, ναι, αυτές
+τις μέρες ακριβώς, όταν κάθομαι να γνέσω, μου φαίνεται ότι
+ακούω ποδοβολητά αλόγου… Να τος, είναι εκείνος, που πάει στο
+πανηγύρι, καβάλα στο μαύρο του άτι, με τα δισάκια γεμάτα….
+Περνάει και με χαιρετά: Ποτόι, έρχεσαι καβάλα; Εμπρός,
+ξελογιάστρα!»
+
+Συγκινημένη μιμούνταν τη φωνή του ευγενούς νεκρού. Έπειτα,
+ξαφνικά, συνεχίζοντας τις σκέψεις της, ρώτησε:
+«Και ο ντον Τζατσιντίνο δεν θα έρθει;»
+
+Η Νοέμι πήρε αυστηρό ύφος, επειδή δεν επέτρεπε σε κανένα να
+ανακατεύεται στα πράγματα του σπιτιού της.
+«Εάν έρθει, καλώς να ορίσει», απάντησε ψυχρά, αλλά μόλις
+έφυγε η γριά ξανάπιασε το μίτο των συλλογισμών της. Ζούσε
+τόσο έντονα το παρελθόν, που το παρόν δεν την ενδιέφερε πια
+σχεδόν καθόλου.
+
+Όσο η ζεστή σκιά του σπιτιού σκέπαζε την αυλή κι η μυρωδιά
+του φλόμου έφτανε από τον κάμπο, τόσο πιο έντονα θυμόταν την
+φυγή της Λία. Να, είναι ένα δειλινό σαν κι αυτό∙ το
+λευκοπράσινο Βουνό γέρνει πάνω από το σπίτι, όλος ο ουρανός
+χρυσίζει. Η Λία είναι στις επάνω κάμαρες και πηγαινοέρχεται
+σιωπηλή. Προβάλλει στο μπαλκόνι χλωμή, μαυροντυμένη με μαύρα
+μαλλιά που λες και παίρνουν κάποιες γαλαζόχρυσες ανταύγειες
+από τον ουρανό. Κοιτάζει κάτω προς το κάστρο, έπειτα σηκώνει
+ξαφνικά τα βαριά βλέφαρα και τινάζεται ολόκληρη κουνώντας τα
+χέρια. Μοιάζει με χελιδόνα που ετοιμάζεται να πετάξει.
+Κατεβαίνει, πηγαίνει στο πηγάδι, ποτίζει τα λουλούδια και ενώ
+το γλυκό άρωμα από τις βιόλες ανακατεύεται με την αψιά
+μυρωδιά του φλόμου, τα πρώτα αστέρια ανεβαίνουν πάνω από το
+Βουνό.
+
+Η Λία πάει να καθίσει ψηλά στη σκάλα, με το χέρι στην τριχιά
+και τα μάτια καρφωμένα στο μισοσκόταδο.
+
+Η Νοέμι την θυμόταν πάντοτε έτσι, όπως την είδε την τελευταία
+φορά περνώντας πλάι της για να πάει για ύπνο. Κοιμόντουσαν
+μαζί στο ίδιο κρεβάτι, αλλά το βράδυ εκείνο άδικα την
+περίμενε. Αποκοιμήθηκε περιμένοντάς την και ακόμη την
+περιμένει...
+
+Τα υπόλοιπα μπερδεύονταν στη μνήμη της: ώρες και μέρες
+αγωνίας και μυστηριώδους τρόμου όπως όταν έχει κανείς υψηλό
+πυρετό….  Ξανάβλεπε μόνο το χλωμό και συσταλμένο πρόσωπο του
+Έφις που έσκυβε για να κοιτάξει καταγής σαν να έψαχνε κάτι
+χαμένο.
+« Κυράδες μου, σιωπή, σιωπή!», μουρμούριζε, αλλά ο ίδιος
+έτρεχε εδώ κι εκεί στο χωριό και ρωτούσε σε όλους εάν είχαν
+δει τη Λία και έσκυβε να κοιτάξει μέσα στα πηγάδια  και
+κατασκόπευε στις ερημιές.
+
+Κατόπιν γύρισε ο ντον Τζάμε…..
+
+Όταν το θυμόταν αυτό μια αντάρα σαν από καταιγίδα αχολογούσε
+μες στο μυαλό της Νοέμι και κάθε φορά ένοιωθε την ανάγκη ν’
+αλλάζει θέση, σαν να ήθελε ν’ απαλλαγεί από έναν εφιάλτη.
+
+Έτσι, σηκώθηκε και ανέβηκε στην κάμαρά της, στην ίδια όπου
+κάποτε κοιμόταν με τη Λία. Το ίδιο κρεβάτι από σκουριασμένο
+σίδερο στολισμένο με ξεθωριασμένα φύλλα χρυσού, με τσαμπιά
+από σταφύλι που κάποια ρόγα εδώ κι εκεί διατηρούσε, όπως στα
+αληθινά, άγουρα τσαμπιά, λίγο κόκκινο και βιολετί χρώμα. Οι
+ίδιοι τοίχοι ασβεστωμένοι, τα καδράκια με τις μαύρες κορνίζες
+και τις παλιές λιθογραφίες που κανείς μες στο σπίτι δεν ήξερε
+την αξία τους. Η ίδια σκοροφαγωμένη ντουλάπα που επάνω της
+ήταν τοποθετημένα στη σειρά πορτοΚαλία και λεμόνια και
+γυάλιζαν με το φως του δειλινού σαν χρυσαφένιοι καρποί.
+
+Η Νοέμι άνοιξε την ντουλάπα για να ξαναβάλει εκεί το
+εργόχειρό της και οι μεντεσέδες έτριξαν μες στη σιωπή σαν
+χορδή βιολιού, ενώ ο ήλιος, τώρα πια χωρίς ακτίνες, έριχνε
+μια ροζ αναλαμπή στα ασπρόρουχα που ήταν τοποθετημένα επάνω
+σε ράφια ντυμένα με χαρτί τιρκουάζ.
+
+Όλα ήταν σε τάξη εκεί μέσα: επάνω μερικά φθαρμένα παπλώματα,
+μεταξωτά χαλιά, μάλλινες κουβέρτες που από την πολλή χρήση
+είχαν πάρει το κίτρινο χρώμα του κρόκου, πιο κάτω τα
+ασπρόρουχα που μύριζαν κυδώνι και κάνιστρα φτιαγμένα από
+ασφόδελο και βούρλα που στο κιτρινωπό τους φόντο διαγράφονταν
+σχέδια σε μαύρο χρώμα βάζων, ψαριών και ειδωλίων της
+πρωτόγονης τέχνης της Σαρδηνίας.
+
+Η Νοέμι ξανάβαλε το εργόχειρό της μέσα σε ένα από αυτά τα
+κάνιστρα και ανασήκωσε ένα άλλο. Από κάτω ήταν ένα πάκο
+χαρτιά, τα χαρτιά της οικογένειας: τα συμβόλαια, οι διαθήκες,
+τα πρακτικά μιας δικαστικής διένεξης, όλα δεμένα σφιχτά με
+ένα κίτρινο κορδελάκι για το κακό μάτι. Το κίτρινο κορδελάκι,
+που δεν εμπόδισε να περάσει η γη τους σε άλλα χέρια και τη
+διένεξη να την κερδίσουν οι αντίπαλοι, έδενε με τα άλλα νεκρά
+χαρτιά και ένα γράμμα που η Νοέμι, κάθε φορά που σήκωνε το
+μικρό πανέρι, το κοίταζε, όπως κοιτάζει κανείς από την ακτή
+το πτώμα ενός ναυαγού που το σπρώχνει ελαφρά το κύμα.
+
+Ήταν το γράμμα της Λία μετά την φυγή της.
+
+Εκείνη τη μέρα οι αναμνήσεις τής έκαναν κακό. Η απομάκρυνση
+των αδερφάδων της και ένας ενστικτώδης φόβος μοναξιάς την
+έφερναν πίσω στο παρελθόν. Το πορτοΚαλί φως του δειλινού, το
+Βουνό σκεπασμένο με μαβιά πέπλα, η μυρωδιά του απογεύματος,
+όλα οδηγούσαν την ψυχή της είκοσι χρόνια πριν. Σιωπηλή,
+σκουρόχρωμη φιγούρα μπροστά στο διάχυτο φως ανάμεσα στο
+παραθυράκι και στην ντουλάπα, έμοιαζε η ίδια μια μορφή του
+παρελθόντος που βγήκε από το παλιό νεκροταφείο για να
+επισκεφτεί το εγκαταλειμμένο σπίτι. Έβαλε πάλι σε τάξη τα
+παπλώματα και τα πανέρια, έκλεισε, ξανάνοιξε∙ το ντουλάπι
+έτριζε και έμοιαζε να είναι το μόνο ζωντανό πράγμα μέσα στο
+σπίτι.
+
+Τελικά το αποφάσισε και τράβηξε το γράμμα από το πάκο των
+χαρτιών. Ήταν λευκό ακόμα μέσα στο λευκό φάκελο, σαν να το
+είχαν γράψει χθες και να μην το είχε διαβάσει κανείς ακόμη.
+
+Η Νοέμι κάθισε στο κρεβάτι, αλλά μόλις ξεδίπλωσε το χαρτί και
+ακούμπησε το χέρι στην μπρούτζινη σφαίρα του κρεβατιού,
+κάποιος χτύπησε στην εξώπορτα: στην αρχή ένα χτύπημα, έπειτα
+τρία, και μετά συνεχόμενα.
+
+Σήκωσε το κεφάλι και κοίταξε προς την αυλή με τρομαγμένα
+μάτια.
+«Δεν μπορεί να είναι ο ταχυδρόμος∙ πέρασε ήδη….»
+
+Τα χτυπήματα αντηχούσαν μέσα στη σιωπηλή αυλή. Έτσι χτυπούσε
+ο πατέρας της όταν αργούσαν να του ανοίξουν…..
+
+Άφησε το γράμμα και έτρεξε κάτω, αλλά όταν έφτασε στην
+εξώπορτα σταμάτησε για ν’ ακούσει. Η καρδιά της χτυπούσε, σαν
+να έπεφταν τα χτυπήματα στο στήθος της.
+«Θεέ μου! Θεέ μου! Δεν μπορεί να είναι αυτός….»
+
+Τελικά ρώτησε λίγο απότομα:
+«Ποιος είναι;»
+«Φίλος», απάντησε μια ξένη φωνή.
+
+Η Νοέμι όμως δεν κατάφερνε να ανοίξει, τόσο πολύ έτρεμαν τα
+χέρια της.
+
+Ένας νέος άντρας που έμοιαζε με εργάτη, ψηλός και χλωμός,
+ντυμένος στα πράσινα, με κίτρινα σκονισμένα παπούτσια και
+μικρό μουστάκι στο χρώμα των παπουτσιών, στεκόταν μπροστά
+στην εξώπορτα στηριζόμενος σε ένα ποδήλατο. Μόλις είδε την
+Νοέμι έβγαλε το σκούφο του που άφησε τα χνάρια του πάνω στα
+πυκνά του μαλλιά που χρύσιζαν και της χαμογέλασε αφήνοντας να
+φανούν τα όμορφα δόντια του ανάμεσα στα σαρκώδη χείλη.
+
+Εκείνη τον γνώρισε αμέσως από τα μάτια, μάτια μεγάλα,
+αμυγδαλωτά με γαλαζοπράσινο χρώμα∙ ήταν τα μάτια των Πιντόρ,
+αλλά η αναστάτωσή της μεγάλωσε όταν ο ξένος πήδησε επάνω στα
+σκαλιά της εξώπορτας και την έσφιξε στα δυνατά του μπράτσα.
+«Θεία Έστερ! Εγώ είμαι…. Οι άλλες θείες;»
+«Είμαι η Νοέμι….», είπε λίγο προσβεβλημένη, αλλά αμέσως
+σκλήρυνε τη στάση της. «Δεν σε περιμέναμε. Η Έστερ και η Ρουθ
+είναι στο πανηγύρι….»
+«Έχει πανηγύρι;», είπε σηκώνοντας το ποδήλατο που επάνω του
+ήταν δεμένη μια σκονισμένη βαλίτσα. «Α, ναι, θυμάμαι: το
+πανηγύρι της Παναγίας του Ριμέντιο. Α, μάλιστα…..»
+
+Του φαινόταν να αναγνωρίζει το μέρος που βρισκόταν. Να το
+υπόστεγο της αυλής που τόσες φορές έφερνε στο νου της η
+μητέρα του. Έβαλε εκεί το ποδήλατό του και άρχισε να λύνει
+την βαλίτσα χτυπώντας την με ένα μαντήλι για αν διώξει τη
+σκόνη.
+
+Η Νοέμι σκεφτόταν:
+«Πρέπει να φωνάξω την θεια-Ποτόι, να την στείλω στον Έφις….
+Πώς να κάνω μόνη μου; Α, εκείνες ήξεραν ότι θα ερχόταν και με
+άφησαν μόνη….»
+
+Το αγΚαλίασμα εκείνου του άγνωστου άντρα που ήρθε ποιος ξέρει
+από πού, από τους δρόμους του κόσμου, της προκαλούσε έναν
+αόριστο φόβο, γνώριζε όμως καλά τις υποχρεώσεις της
+φιλοξενίας και δεν μπορούσε να τις παραβεί.
+«Μπες μέσα. Θέλεις να πλυθείς; Θα ανεβάσουμε μετά επάνω την
+βαλίτσα. Θα φωνάξω μια γυναίκα που μας υπηρετεί….. Τώρα είμαι
+μόνη στο σπίτι….. και δεν σε περίμενα…..»
+
+Προσπαθούσε να κρύψει την φτώχια τους, αλλά φαίνεται πως
+εκείνος γνώριζε και γι’ αυτήν, επειδή χωρίς να περιμένει να
+τον εξυπηρετήσουν, αφού κουβάλησε την βαλίτσα στο δωμάτιο που
+η θεία Έστερ είχε ήδη προετοιμάσει γι’ αυτόν – το παλιό
+δωμάτιο των ξένων, στο βάθος του μπαλκονιού – ξανακατέβηκε
+άνετος και πήγε να πλυθεί στο πηγάδι σαν τον υπηρέτη.
+
+Η Νοέμι τον ακολούθησε με την πετσέτα στο χέρι.
+«Ναι, ήρθα από την Τερανόβα. Τι δρόμος! Πετάει κανείς! Ναι,
+πρέπει να πέρασα μπροστά από την εκκλησία, αλλά δεν πήρα
+είδηση για το πανηγύρι. Ναι, το χωριό μοιάζει ερημικό. Είναι
+πολύ ξεπεσμένο, ναι….»
+
+Απαντούσε ναι σε όλες τις ερωτήσεις της Νοέμι, αλλά έδειχνε
+πολύ αφηρημένος.
+«Γιατί δεν έγραψα; Μετά το γράμμα της θείας Έστερ ήμουν
+αβέβαιος. Έπειτα αρρώστησα κιόλας και…. δεν ήξερα…. Για να
+σας πω την αλήθεια το αποφάσισα προχθές∙ ήταν και ένας φίλος
+που έφευγε… Χθες, λοιπόν, μιας και η θάλασσα ήταν ήρεμη,
+αναχώρησα….»
+
+Ενώ σκουπιζόταν κατευθυνόταν προς την κουζίνα. Η Νοέμι τον
+ακολουθούσε.
+«Η Έστερ του έγραψε! Κι αυτός αναχώρησε, έτσι, σα να πάει σε
+γιορτή!»
+
+Εκείνος κάθισε στον παλιό πάγκο, απέναντι από το Βουνό που
+έριχνε την βιολετί του σκιά μέσα στην κουζίνα, έβαλε τα
+μακριά του πόδια το ένα επάνω στο άλλο, σταύρωσε τα μακριά
+του μπράτσα στο στήθος ψαύοντάς τα με τα λευκά του χέρια. Η
+Νοέμι παρατήρησε ότι οι κάλτσες του ήταν πράσινες, ένα
+πραγματικά περίεργο χρώμα για αντρικές κάλτσες, και άναψε τη
+φωτιά μονολογώντας πάλι:
+«Ώστε η Έστερ του έγραψε κρυφά; Ας τον περιποιηθεί εκείνη
+τώρα!»
+
+Και ένοιωθε έναν αδιόρατο φόβο να στρέψει, να κοιτάξει εκείνη
+την αντρική φιγούρα που ήταν κάπως παράξενη, πράσινη και
+κίτρινη, ακίνητη πάνω στον πάγκο απ’ όπου λες και δεν θα
+ξανασηκωνόταν πια.
+
+Εκείνος όμως ξανάρχισε να μιλά για το ταξίδι, για το μοναχικό
+δρόμο και ρώτησε πόση ώρα χρειάζεται για να φτάσει στο
+Νούορο. Ήθελε να πάει στο Νούορο όπου υπήρχε ένας
+διαχειριστής ενός ατμοκίνητου μύλου, φίλος του πατέρα του,
+που του είχε υποσχεθεί μια θέση.
+
+Η Νοέμι σηκώθηκε χαμογελώντας.
+«Πόση ώρα; Δεν ξέρω να σου πω πόση ώρα είναι με το ποδήλατο.
+Λίγη ώρα. Εγώ πήγα στο Νούορο πριν πολλά χρόνια με το άλογο.
+Ο δρόμος είναι όμορφος και η πόλη είναι όμορφη, βέβαια. Ο
+αέρας είναι καλός και ο κόσμος είναι καλός. Εκεί δεν έχει
+πυρετούς μαλάριας, όπως εδώ, και όλοι μπορούν να δουλεύουν
+και να κερδίζουν χρήματα. Όλοι οι ξένοι πλούτισαν εκεί πέρα,
+ενώ εδώ λες και είμαστε σε τόπο  νεκρών…»
+«Ναι, ναι, αυτό είναι αλήθεια!»
+
+Πήγε να πάρει αυγά για να του κάνει μια ομελέτα.
+«Βλέπεις, εδώ ούτε κρέας δεν έχουμε κάθε μέρα. Κρασί δεν
+βρίσκει πια κανείς…. Και αυτός ο διαχειριστής του μύλου πώς
+ονομάζεται; Τον γνωρίζεις;»
+
+Όχι, δεν τον γνώριζε, αλλά ήταν σίγουρος πως όταν πήγαινε στο
+Νούορο θα την έπαιρνε τη θέση.
+
+Η Νοέμι χαμογελούσε με μνησικακία και ειρωνεία, σκυμμένη πάνω
+από την ομελέτα: έτσι εύκολα βρίσκεται μια θέση! Τόσοι
+ψάχνουν μια θέση!
+«Μα εσύ εγκατέλειψες την δουλειά που είχες;», ρώτησε βιαστικά
+χωρίς να ανασηκώσει τα μάτια.
+
+Ο Τζατσίντο δεν απάντησε αμέσως. Φαινόταν ν’ ανησυχεί για την
+κατάληξη που θα είχε η ομελέτα που εκείνη γύριζε προσεχτικά
+μες στο τηγάνι.
+
+Μερικές σταγόνες λάδι έπεσαν επάνω στην πυροστιά, γεμίζοντας
+την κουζίνα με τσίκνα. Έπειτα το τηγάνισμα συνεχίστηκε ήρεμα
+και ο Τζατσίντο είπε:
+«Ήταν μια παλιοδουλειά! Και δεν ήταν και σίγουρη…. Με τόσες
+ευθύνες!.....»
+
+Δεν είπε τίποτε άλλο και η Νοέμι δεν τον ξαναρώτησε. Η ελπίδα
+να φύγει αυτός γρήγορα για το Νούορο την έκανε καλή και
+υπομονετική. Έστρωσε το τραπέζι στην τραπεζαρία που ήταν
+δίπλα, εγκαταλειμμένη και υγρή σαν καντίνα, και άρχισε να τον
+σερβίρει ζητώντας συγνώμη που δεν μπορούσε να του προσφέρει
+τίποτα άλλο.
+«Σ’ αυτό το χωριό πρέπει να ικανοποιείται κανείς με ό, τι
+βρίσκει…..»
+
+Ο Τζατσίντο έσπαζε τα καρύδια με τα δυνατά του χέρια και
+έστηνε το αυτί στα κουδουνίσματα των κοπαδιών που περνούσαν
+πίσω από το σπίτι. Είχε σχεδόν νυχτώσει. Το Βουνό σκοτείνιασε
+και εκεί, μέσα στο υγρό δωμάτιο με τους πράσινους από την
+υγρασία τοίχους, ήταν σαν να βρισκόταν κανείς μέσα σε σπηλιά,
+μακριά από τον κόσμο. Η περιγραφή του πανηγυριού που έκανε η
+Νοέμι τον εντυπωσίαζε. Την κοίταζε λίγο κουρασμένος και
+νυσταγμένος, κι εκείνη,  μαύρη φιγούρα με φόντο το λαμπερό
+ακόμη παράθυρο, με τα πυκνά μαλλιά και τα μικρά χέρια
+ακουμπισμένα στο φτωχικό τραπέζι, πρέπει να του θύμιζε τις
+νοσταλγικές διηγήσεις της μητέρας του, επειδή άρχισε να
+ρωτάει για πρόσωπα του χωριού που είχαν πεθάνει ή που δεν
+ενδιέφεραν καθόλου την Νοέμι.
+«Ο θείος Πιέτρο; Πώς είναι αυτός ο θείος Πιέτρο; Είναι ο
+πλουσιότερος, ε; Πόσα μπορεί να έχει;»
+«Είναι πλούσιος, βέβαια, αλλά είναι ένας στριμμένος!
+Ξιπασμένος και τσιγκούνης σαν Εβραίος.»
+«Δανείζει λεφτά σαν τοκογλύφος;»
+
+Η Νοέμι κοκκίνισε επειδή, παρ’ όλο που οι σχέσεις της με τον
+εξάδελφο ήταν τεταμένες, της φαινόταν να την βρίζουν
+προσωπικά όταν αποκαλούσαν  τοκογλύφο έναν ευγενή Πιντόρ.
+«Ποιος σου το είπε αυτό; Μην το ξαναπείς ούτε για αστείο….»
+«Ο Ρετόρος και η αδελφή του όμως είναι πραγματικοί
+τοκογλύφοι. Είναι πλούσιοι; Πόσα έχουν;»
+«Ούτε αυτοί, τι κάθεσαι και λες τώρα; Ίσως ο Μιλέζος, αλλά με
+δίκαιο διάφορο∙ τριάντα τοις εκατό, όχι παραπάνω….»
+«Και αυτό είναι δίκαιο διάφορο; Τότε τι είναι τα άλλα;»
+
+Τότε η Νοέμι έσκυψε στο τραπέζι και ψιθύρισε:
+«Και χίλια τα εκατό… Και καμιά φορά περισσότερο».
+
+Ο Τζατσίντο όχι μόνο δεν εντυπωσιάστηκε αλλά έβαλε να πιεί
+και είπε σκεφτικός:
+«Ναι, και σ’ εμάς η τοκογλυφία έχει πάρει μεγάλες
+διαστάσεις….. Ο ανιψιός του καρδινάλιου Ραμπόλα έτσι
+καταστράφηκε!....»
+
+Μετά το δείπνο θέλησε να βγει. Ρώτησε πού ήταν το ταχυδρομείο
+και η Νοέμι τον οδήγησε μέχρι τον δρόμο και του έδειξε την
+μικρή πλατεία στο βάθος προς το σπίτι του Μιλέζου.
+
+Μόλις εκείνος απομακρύνθηκε, κοίταξε τριγύρω της και κατέβηκε
+μέχρι το σπιτάκι της γριάς Ποτόι. Η μικρή πόρτα ήταν ανοιχτή,
+αλλά στο εσωτερικό ήταν σκοτάδι και μόνο μετά το δειλό
+κάλεσμα της Νοέμι η γριά έκανε την εμφάνισή της μέσα από το
+πυκνό σκοτάδι της τρώγλης κρατώντας ένα δαυλί αναμμένο. Το
+κοκκινωπό αμυδρό φως έκανε να σπιθοβολούν τα κοσμήματά της.
+«Θεια-Ποτόι, εγώ είμαι. Πρέπει να στείλετε εξάπαντος κάποιον
+να φωνάξει τον Έφις. Ήρθε ο Τζατσίντο. Μετά να έρθετε να
+κοιμηθείτε μαζί μου. Φοβάμαι να μείνω μόνη…. με έναν ξένο…»
+«Θα πάω να φωνάξω κάποιον για να τον στείλω στο κτήμα. Εγώ
+όμως στο σπίτι σας δεν έρχομαι, όχι. Το σπίτι δεν το αφήνω
+στα χέρια του στοιχειού….»
+
+Και για να μην μπει το στοιχειό όσο θα έλειπε, άφησε αναμμένο
+το δαυλί στο κατώφλι της πόρτας.
+
+
+Κεφάλαιο τέταρτο
+
+Μια μεγάλη φωτιά από αναμμένα σχίνα, όπως την είχε δει μικρή
+η Νοέμι, άναβε στην αυλή της Παναγίας του Ριμέντιο,
+φωτίζοντας τους μαυρισμένους τοίχους του ναού και των
+καλυβιών τριγύρω.
+
+Ένα αγόρι έπαιζε το ακορντεόν, αλλά οι πιστοί, που μόλις
+είχαν βγει από την παράκληση και προετοίμαζαν το δείπνο ή
+έτρωγαν ήδη μέσα στις καλύβες, δεν το αποφάσιζαν ν’ αρχίσουν
+το χορό.
+
+Ήταν ακόμη νωρίς∙ στον φωτεινό ουρανό του δειλινού ξεχώριζαν
+τα πρώτα αστέρια και πίσω από τον πυργίσκο του μπαλκονιού το
+λιόγερμα κοκκίνιζε σβήνοντας λίγο λίγο.
+
+Γαλήνη βασίλευε στο αυτοσχέδιο χωριό και οι νότες του
+ακορντεόν, οι φωνές και τα γέλια μέσα στις καλύβες των
+προσκυνητών έμοιαζε να έρχονται από μακριά.
+
+Εδώ κι εκεί μπροστά σε μικρές φωτιές αναμμένες κατά μήκος των
+τοίχων έσκυβε η μαύρη φιγούρα καμιάς γυναίκας που μαγείρευε.
+
+Οι άντρες, που είχαν έρθει την παραμονή για να μεταφέρουν τις
+οικοσκευές, είχαν κιόλας φύγει με τα κάρα και τα άλογά τους.
+Έμειναν οι γυναίκες, οι γέροι, τα μικρά και μερικοί έφηβοι
+και όλοι αυτοί, παρ’ όλο που πίστευαν πως ήταν εκεί για
+μετάνοια, προσπαθούσαν να διασκεδάσουν όσο το δυνατόν
+καλύτερα.
+
+Οι κυρίες Πιντόρ είχαν στη διάθεσή τους δυο καλύβες από τις
+παλιότερες (κάθε χρόνο κατασκευάζονταν νέες) που ονομάζονταν
+επί τούτου sas muristenes de sas damas, επειδή είχαν γίνει
+σχεδόν ιδιοκτησία τους σαν αποτέλεσμα δώρων και δωρεών που
+έκαναν στην εκκλησία οι πρόγονοί τους από τον καιρό ακόμα που
+οι αρχιεπίσκοποι της Πίζας στη διάρκεια επισκέψεων του
+ποιμνίου τους στη Σαρδηνία ξεμπάρκαραν στο πιο κοντινό λιμάνι
+και έκαναν λειτουργίες στον ιερό τόπο.
+
+Να ακόμη, ανάμεσα στις δυο καλύβες, στη γωνία της αυλής το
+πέτρινο κάθισμα ακουμπισμένο στον τοίχο όπου η θεια-Ποτόι
+είχε δει την ντόνα Μαρία Κριστίνα  περιτριγυρισμένη σαν
+Βαρόνη από όλες τις γυναίκες των υποταχτικών που πήγαιναν να
+προσκυνήσουν στην εκκλησία.
+
+Τώρα η ντόνα Έστερ και η ντόνα Ρουθ κάθονταν ταπεινές και
+ντυμένες στα μαύρα σαν δυο καλόγριες, με τη λευκή μαντίλα στο
+κεφάλι και τα χέρια σταυρωμένα κάτω από τις ποδιές τους,
+έχοντας στο νου τους τη Νοέμι που βρισκόταν μακριά και τον
+Τζατσίντο που κι αυτός ήταν μακριά.
+
+Το δείπνο τους ήταν λιτό: χυλός από γάλα που δεν φούσκωνε το
+στομάχι και άφηνε διαυγή και φωτεινή τη σκέψη σαν το μεγάλο
+ανοιξιάτικο ουρανό. Και όμως, πότε πότε την ντόνα Έστερ την
+κυρίευαν οι τύψεις και από το μυαλό της περνούσε μια κρυφή,
+ένοχη σχεδόν, σκέψη. Ο Τζατσιντίνο…..  το γράμμα που του
+έγραψε κρυφά…. Πλάι τους, καθισμένη καταγής με την πλάτη στον
+τοίχο και τα χέρια γύρω από τα γόνατα, η Γκριζέντα γελούσε
+κοιτάζοντας το αγόρι που έπαιζε το ακορντεόν. Στη διπλανή
+καλύβα οι συγγένισσές της, μαζί με τις οποίες είχε έρθει στο
+πανηγύρι, δειπνούσαν καθισμένες καταγής γύρω από ένα δισάκι
+απλωμένο αντί για τραπεζομάντιλο και ενώ μια από αυτές
+νανούριζε ένα μωρό που αποκοιμιόταν κουνώντας τα χεράκια του,
+η άλλη καλούσε το κορίτσι.
+«Γκριζέντα, καλή μου, έλα, πάρε τουλάχιστον ένα κομμάτι
+τηγανίτα! Τι θα πει η γιαγιά σου; Ότι σ’ αφήσαμε να πεθάνεις
+από την πείνα;»
+«Γκριζέντα, δεν ακούς που σε φωνάζουν; Κάνε αυτό που σου
+λένε», είπε η ντόνα Έστερ.
+«Α, ντόνα Έστερ μου! Πεινάω μόνο… για χορό!»
+«Τζουαναντό! Έλα να φας! Δεν βλέπεις πως η μουσική σου είναι
+σαν τον άνεμο; Έδιωξε όλον τον κόσμο.»
+«Περίμενε να γεμίσουν τ’ ασκιά και θα δεις!», είπε η
+τοκογλύφος, βγαίνοντας στο πορτάκι δεξιά από τις κυρίες
+Πιντόρ και καθαρίζοντας τα δόντια με το νύχι της.
+
+Και εκείνη είχε τελειώσει το δείπνο και για να μην χάνει τον
+καιρό της άρχισε να γνέθει  στο φως της φωτιάς.
+
+Τότε ανάμεσα σ’ αυτή, στις Πιντόρ, στο κορίτσι και στις
+γυναίκες μέσα άρχισε η συνηθισμένη κουβέντα: όπως στο χωριό
+όλο το χρόνο μιλούσαν για το πανηγύρι, τώρα που βρίσκονταν
+στο πανηγύρι μιλούσαν για το χωριό.
+«Δεν καταλαβαίνω πώς αφήσατε μόνο το σπίτι κυρά Καλί, πώς το
+αφήσατε μόνο;», είπε ένα ψηλό κορίτσι που κουβαλούσε κάτω από
+την ποδιά ένα δοχείο με πηγμένο γάλα, δώρο του παπά στις
+κυρίες Πιντόρ.
+«Νατόλια, καρδούλα μου! Εγώ δεν άφησα στο σπίτι τους
+θησαυρούς που άφησε στο δικό του το αφεντικό σου ο Ρετόρος!»
+«Δεν το πιστεύω! Δώστε μου τότε το κλειδί. Θα πάω να ψάξω στο
+σπίτι σας και μετά θα το σκάσω για τις μεγάλες πόλεις!»
+«Νομίζεις πως στις μεγάλες πόλεις καλοπερνάνε;», ρώτησε η
+ντόνα Ρουθ με ύφος σοβαρό και η ντόνα Έστερ, που είχε
+αδειάσει στο μεταξύ το γάλα και επέστρεφε το δοχείο στη
+Νατόλια με ένα νόμισμα μισής πέζας μέσα για φιλοδώρημα,
+σταυροκοπήθηκε:
+«Ο Θεός να μας φυλάει!»
+
+Και οι δυο το ίδιο πράγμα σκεφτόντουσαν, τη φυγή της Λία, τον
+ερχομό του Τζατσίντο και έκπληκτες άκουσαν την Γκριζέντα να
+ψιθυρίζει:
+«Μα αφού εκείνοι που μένουν στις μεγάλες πόλεις θέλουν να
+έρθουν εδώ!»
+
+Ο κόσμος άρχισε να βγαίνει στην αυλή. Στις μικρές πόρτες
+πρόβαλαν οι γυναίκες που σκούπιζαν το στόμα με τις ποδιές
+τους και έπειτα κυνηγούσαν τα μικρά παιδιά για να τα πιάσουν
+και να τα βάλουν για ύπνο.
+
+Μια από τις συγγένισσες της Γκριζέντα πήγε στον οργανοπαίχτη
+και του έδωσε μια τηγανίτα διπλωμένη στα τέσσερα.
+«Φάε, αγόρι μου! Τι θα πει η γιαγιά σου; Ότι δεν σε ταΐζω;»
+
+Το αγόρι πρότεινε το πρόσωπο, δάγκωσε μια μπουκιά από την
+τηγανίτα και συνέχισε να παίζει.
+
+Κανείς όμως δεν αποφάσιζε ν’ αρχίσει το χορό έτσι που η
+Γκριζέντα και η Νατόλια, εκνευρισμένες από την αδιαφορία των
+γυναικών, είπαν με αυθάδεια:
+«Το ξέρουμε δα! Εάν δεν έχει άντρες δεν διασκεδάζετε!»
+«Να ’ταν εδώ τουλάχιστον ο Έφις, ο υπηρέτης της ντόνας Ρουθ!
+Ακόμη και αυτός θα σας ήταν αρκετός!»
+«Είναι γέρος σαν τις πέτρες! Τι να τον κάνω τον Έφις;
+Καλύτερα να χορέψω μ’ ένα κλαδί σκίνου!»
+
+Αλλά ξαφνικά το σκυλί του παπά, αφού γαύγισε επάνω στο
+μπαλκόνι, έτρεξε αλυχτώντας έξω από την αυλή και οι γυναίκες
+σταμάτησαν να πειράζονται μεταξύ τους και πήγαν να δουν. Δυο
+άντρες ανέβαιναν από τη δημοσιά και ενώ ο ένας καθόταν επάνω
+σε μια μικρή καμήλα, ο άλλος ήταν σκυμμένος επάνω σε μια
+μεγάλη ακρίδα που τα φτερά της έμοιαζε να ανεβοκατεβάζουν τα
+μακριά πόδια του καβαλάρη. Η λάμψη της φωτιάς φώτιζε τις
+μυστηριώδεις μορφές τους όσο πλησίαζαν ανεβαίνοντας. Η πρώτη
+ήταν εκείνη του Έφις επάνω σ’ ένα άλογο φορτωμένο με δισάκια
+και μαξιλάρια και η άλλη ήταν ενός ξένου επάνω σε ένα
+ποδήλατο που άστραφτε κόκκινο διασχίζοντας σαν βέλος την
+αυλή.
+
+Η Γκριζέντα πετάχτηκε όρθια ακουμπώντας στον τοίχο, τόσο πολύ
+είχε ταραχτεί. Και το ακορντεόν σταμάτησε να παίζει.
+«Ντόνα Έστερ μου! Ο ανιψιός σας.»
+
+Οι αδελφές σηκώθηκαν τρέμοντας και η ντόνα Έστερ μίλησε
+χαμηλόφωνα με μια φωνή που έμοιαζε το βέλασμα μικρού
+κατσικιού.
+«Τζατσιντίνο!....... Τζατσιντίνο!........ Ανιψιέ μου….. Δεν
+είναι όραμα αυτό; Εσύ είσαι;…..»
+
+Κατέβηκε από το ποδήλατο μπροστά τους και κοίταζε τριγύρω
+σαστισμένος. Ένοιωσε μέσα στα χέρια του τα στεγνά χέρια της
+θείας και με φόντο τον μαύρο τοίχο είδε το χλωμό πρόσωπο και
+τα μάτια σαν μαργαριτάρια της Γκριζέντα.
+
+Έπειτα όλες οι γυναίκες τον περικύκλωσαν, τον κοίταζαν, τον
+άγγιζαν, τον ρωτούσαν. Η ζεστασιά από τα σώματά τους σαν να
+τον διέγειρε∙ χαμογέλασε, του φάνηκε ότι βρισκόταν στο μέσο
+μιας μεγάλης οικογένειας και άρχισε να τους αγκαλιάζει όλους.
+Κάποιες γυναίκες πετάχτηκαν προς τα πίσω, μερικές έβαλαν τα
+γέλια σηκώνοντας το πρόσωπο για να τον δουν.
+«Το συνηθίζουν στον τόπο σου; Μας μπέρδεψε με την ντόνα Έστερ
+και την ντόνα Ρουθ! Νομίζει πως είμαστε όλες θείες του!»¨
+
+Ο Έφις, στο μεταξύ, αφού κατέβασε τα μαξιλάρια, τα κουβάλησε
+μέσα στην άδεια καλύβα περνώντας λοξά από το στενό πορτάκι. Η
+Γκριζέντα τον βοήθησε να τ’ απλώσει επάνω στο χτιστό πάγκο,
+κατά μήκος του τοίχου, και σκούπισε η ίδια το δωματιάκι και
+έστρωσε το μικρό κρεβάτι, την ώρα που στο διπλανό καλύβι
+ακουγόταν ο Τζατσιντίνο να απαντά με σεβασμό και σχεδόν με
+δειλία στις ερωτήσεις που του έκαναν οι θείες του.
+«Μάλιστα κυρία, από την Τερανόβα με το ποδήλατο. Σιγά την
+απόσταση! Ένα πήδημα είναι! Με έναν δρόμο τόσο επίπεδο και
+ήσυχο μπορεί κανείς να γυρίσει τον κόσμο σε μια μέρα. Ναι, η
+θεία Νοέμι έμεινε με το στόμα ανοιχτό όταν με είδε. Σίγουρα
+δεν με περίμενε και ίσως πίστευε ότι λάθεψα πόρτα!»
+
+Κάθε λέξη του και η ξενική του προφορά έκαναν την καρδιά της
+Γκριζέντα να σκιρτάει. Δεν είχε διακρίνει καλά το πρόσωπο του
+νέου που ήρθε από τόπο μακρινό, αλλά πρόσεξε την ψηλή του
+κορμοστασιά και τα πυκνά μαλλιά του που χρύσιζαν σαν τη
+φλόγα. Και ένοιωθε ήδη κάτι σαν ζήλια επειδή η Νατόλια, η
+υπηρέτρια του παπά, χώθηκε μέσα στο καλύβι των Πιντόρ και
+μιλούσε μαζί του.
+
+Τι ξεδιάντροπη που ήταν η Νατόλια! Για να αρέσει στον ξένο
+κορόιδευε ακόμη και τις καλύβες, που στο κάτω κάτω ήταν
+ιερές, επειδή τις κατοικούσαν οι πιστοί και ανήκαν στην
+εκκλησία.
+«Ούτε στη Ρώμη δεν έχει μέγαρα σαν κι αυτά! Κοιτάξτε τι
+κουρτίνες! Τις έβαλαν οι αράχνες τζάμπα, με τη θέληση του
+Θεού.»
+«Και άντε να μετρήσετε τα ποντίκια! Εάν το βράδυ ακούσετε να
+σέρνονται πόδια, μην νομίσετε ότι είμαι εγώ, ντον Τζατσί!»
+
+Η Γκριζέντα δάγκωσε τα χείλη και χτύπησε στον τοίχο για να
+σωπάσει η Νατόλια.
+«Υπάρχουν και τα πνεύματα. Τα ακούτε;»
+«Ω, κάποια γυναίκα χτυπάει!», είπε απλά η ντόνα Ρουθ.
+«Πνεύματα, ποντίκια και γυναίκες για μένα είναι το ίδιο
+πράγμα», απάντησε ήρεμα ο Τζατσίντο.
+
+Και η Γκριζέντα από την άλλη μεριά, ακουμπισμένη στη
+μεσοτοιχία, άρχισε να γελά δυνατά. Άκουγε τη φωνή του νέου
+όπως πριν λίγο άκουγε τον ήχο του ακορντεόν, και γελούσε από
+ευχαρίστηση, και όμως κατά βάθος ήθελε να κλάψει.
+
+Εξ άλλου όλοι ήταν ευτυχισμένοι, αλλά σοβαροί, μέσα στη
+φτωχική καλύβα των Πιντόρ.
+«Μου φαίνεται πως ονειρεύομαι», έλεγε η ντόνα Έστερ,
+σερβίροντας το δείπνο στον ανιψιό, ενώ η ντόνα Ρουθ τον
+κοίταζε επίμονα με μάτια λαμπερά και ο Έφις έβγαζε από το
+δισάκι ένα βαρελάκι κρασί και έτσι όπως ήταν σκυμμένος
+έστρεφε για να χαμογελάσει στα αφεντικά του.
+
+Ο Τζατσίντο έτρωγε καθισμένος στο χτιστό πάγκο που είχε
+διάφορες χρήσεις: τραπεζιού και κρεβατιού. Και εκείνος επίσης
+πίστευε πως ονειρευόταν.
+
+Μετά την ψυχρή υποδοχή που του έκανε η Νοέμι ένοιωσε εκείνο
+που πραγματικά ήταν, ξένος ανάμεσα σε κόσμο διαφορετικό από
+εκείνον. Τώρα όμως έβλεπε τις θείες του να τον σερβίρουν όλο
+φροντίδα, τον υπηρέτη να του χαμογελά σαν να ήταν μωρό, τα
+κορίτσια να τον κοιτάζουν με τρυφεράδα και λαιμαργία, άκουγε
+τη μονότονη μουσική του ακορντεόν, διέκρινε τις σκιές που
+χόρευαν μες στη λάμψη της φωτιάς και σκεφτόταν ότι η ζωή του
+θα έπρεπε να περνά έτσι πάντα, φανταστική και χαρούμενη.
+«Χρειάζεται προσαρμογή», είπε ο Έφις προσφέροντάς του να
+πιεί.
+«Κοίτα το νερό. Γιατί λένε πως είναι σοφό; Επειδή παίρνει τη
+μορφή του δοχείου όπου το χύνουμε.»
+«Και το κρασί, μου φαίνεται!»
+«Και το κρασί, ναι! Μόνο που το κρασί καμιά φορά αφρίζει και
+χύνεται, το νερό όχι.»
+«Και το νερό, όταν το βάζουμε στη φωτιά να βράσει», είπε η
+Νατόλια.
+
+Τότε η Γκριζέντα έτρεξε εκεί μέσα, άρπαξε από το χέρι την
+υπηρέτρια και την έσυρε έξω.
+«Άσε με! Τι έπαθες;»
+«Επειδή δε σέβεσαι τον ξένο!»
+«Γκριζέ! Μύγα σε τσίμπησε και σου ’στριψε;»
+«Ναι, και γι’ αυτό θέλω να χορέψω.»
+
+Μερικές γυναίκες είχαν κιόλας μαζευτεί γύρω από τον
+οργανοπαίχτη, απλώνοντας τα χέρια για ν’ αρχίσουν το χορό. Τα
+κουμπιά των κορσέδων τους σπίθιζαν στη λάμψη της φωτιάς, οι
+σκιές τους διασταυρώνονταν πάνω στο γκριζωπό έδαφος. Σιγά
+σιγά μπήκαν στη σειρά πιασμένες από τα χέρια και σήκωσαν τα
+πόδια ξεκινώντας τα πρώτα βήματα του χορού. Ήταν όμως
+άκαμπτες και δισταχτικές και έμοιαζε να υποβαστάζουν η μια
+την άλλη.
+«Είναι φανερό πως λείπει το βαστάγι! Λείπει ο άντρας. Φωνάξτε
+τουλάχιστον τον Έφις!», φώναξε η Νατόλια και, μιας και η
+Γκριζέντα την τσιμπούσε στο μπράτσο, πρόσθεσε: «Α, που να σε
+τσιμπήσει η σφίγγα! Και αυτόν θέλεις να σεβαστώ;»
+
+Αλλά μόλις άκουσε τις φωνές ο Έφις βγήκε έξω και άρχισε να
+προχωράει χτυπώντας τα πόδια στο ρυθμό και κουνώντας τα χέρια
+σαν πραγματικός χορευτής. Τραγουδούσε συνοδεύοντας το χορό:
+
+Στη γιορτή πήγα….. στη γιορτή….
+
+Όταν έφτασε κοντά στην Γκριζέντα της έπιασε το μπράτσο, μπήκε
+στη σειρά με τις γυναίκες που χόρευαν και φάνηκε να
+ζωντανεύει πραγματικά το χορό με την παρουσία του. Τα πόδια
+των γυναικών κινιόντουσαν ζωηρότερα, ενώνονταν, σέρνονταν,
+σηκώνονταν∙ τα σώματα είχαν γίνει πιο ευκίνητα, τα πρόσωπα
+έλαμπαν από χαρά.
+«Να το βαστάγι. Εμπρός, κουράγιο!»
+«Όπα! Όπα!»
+
+Μια μαγική κλωστή έμοιαζε να συνδέει τις γυναίκες
+διεγείροντάς τες με τρόπο κόσμιο και φλογερό. Η σειρά των
+γυναικών άρχισε να διπλώνεται σχηματίζοντας αργά έναν κύκλο.
+Κάθε τόσο μια γυναίκα έμπαινε στο χορό∙  έλυνε τα χέρια από
+δυο διπλανές και τα ένωνε με τα δικά της και έτσι μεγάλωνε η
+κόκκινη και μαύρη γιρλάντα πίσω από την οποία κινιόταν το
+κρόσσι των σκιών. Και τα πόδια σηκώνονταν όλο και πιο
+γρήγορα, χτυπούσαν το ένα το άλλο και ταρακουνούσαν τη γη λες
+και ήθελαν να την βγάλουν από την ακινησία της.
+«Όπα! Όπα!»
+
+Και το ακορντεόν έπαιζε πιο χαρούμενα και πιο ζωηρά. Φωνές
+χαράς αντηχούσαν, άγριες σχεδόν, σαν να ζητούσαν από τη
+μουσική του χορού περισσότερη ζωντάνια, περισσότερη ηδονή.
+«Ούι! Ούιιι!»
+
+Όλοι έτρεξαν να δούνε και εκεί στο βάθος, στη γωνία της αυλής
+η Γκριζέντα διέκρινε τα χρυσαφένια μαλλιά του Τζατσίντο
+ανάμεσα στις δυο λευκές μαντίλες από τις θείες του.
+«Μπαρμπα-Έφις κάντε να χορέψει το βαφτιστήρι σας!», είπε η
+Νατόλια.
+«Αυτός κι αν είναι ένα βαστάγι!»
+«Βάλε τον πλάι στην εκκλησία και θα νομίζεις ότι είναι το
+καμπαναριό.»
+«Πάψε, Νατόλια, γλωσσού.»
+«Τα μάτια σου μιλάνε πιο πολύ από τη γλώσσα μου, Γκριζέ.»
+«Φωτιά να σε κάψει!»
+«Πάψτε γυναίκες και μπείτε στο χορό.»
+
+Στη γιορτή πήγα….. στη γιορτή….
+
+«Ούι! Ούιιι!»
+
+Η φωνή τρεμούλιαζε σαν χλιμίντρισμα, και οι γάμπες των
+γυναικών διαγράφονταν ανάγλυφες κάτω από τις σκουρόχρωμες
+φούστες και τα κοντά τους πόδια προεξείχαν από τον κόκκινο
+ποδόγυρο που κυμάτιζε και κινούνταν όλο και πιο ζωηρά,
+παίρνοντας φωτιά από την ευχαρίστηση του χορού.
+«Ντον Τζατσίντο! Ελάτε!»
+«Όπα! Όπα!»
+«Ελάτε επιτέλους! Ελάτε!»
+
+Όλες οι γυναίκες κοίταζαν προς τα εκεί χαμογελώντας. Τα
+δόντια γυάλιζαν στην άκρη από το στόμα τους.
+
+Εκείνος σηκώθηκε σαν να δραπέτευε από τη φυλακή των δυο
+γηραιών κυριών, αλλά όταν έφτασε στη μέση της αυλής σταμάτησε
+αναποφάσιστος. Τότε ο κύκλος των γυναικών ξανάνοιξε, έγινε
+πάλι μια σειρά, προχώρησε να συναντήσει τον ξένο, όπως στα
+παιδικά παιχνίδια, τον περικύκλωσε, τον πήρε και τον έκλεισε
+μέσα του.
+
+Ανάμεσα στη Γκριζέντα και στη Νατόλια, ψηλός, διαφορετικός
+από όλους έμοιαζε να είναι το μαργαριτάρι στο δαχτυλίδι του
+χορού και ένοιωθε το χέρι της Γκριζέντα να εγκαταλείπεται
+τρέμοντας λιγάκι μέσα στο δικό του, ενώ τα σκληρά και ζεστά
+δάχτυλα της Νατόλια μπλέκονταν δυνατά με τα δικά του σαν να
+ήταν εραστές.
+
+Και ο παπάς ακόμη βγήκε από την καλύβα του, κοίταξε τριγύρω,
+ήρεμος και κόκκινος σαν μωρό φαλακρό ακόμη και στη συνέχεια
+πήγε να καθίσει πλάι στις κυρίες Πιντόρ.
+«Ωραίο παλικάρι ο ανιψιός σας, ντόνα Ρουθ!»
+
+Έβγαλε την ασημένια ταμπακιέρα, την κούνησε, την άνοιξε και
+την πρόσφερε πρώτα στην ντόνα Έστερ, έπειτα στην ντόνα Ρουθ
+και τέλος στην ίδια την Καλίνα.
+«Ωραίο παλικάρι, ντόνα Έστερ, αλλά προσοχή.»
+
+Σήκωσε το ράσο για να ξαναβάλει στην τσέπη την ταμπακιέρα και
+ξαναδίπλωσε και έστριψε το τιρκουάζ μαντήλι του χτυπώντας τις
+άκρες του στο στήθος.
+«Ντόνα Έστερ, προσοχή. Κι εμείς χορέψαμε όταν είχαμε φτερά
+στα πόδια. Και τώρα τι κάνετε, κυρά μου;»
+
+Η ντόνα Έστερ έκλαιγε από χαρά, αλλά προσποιήθηκε ότι
+φταρνιζόταν.
+«Σαν πιπέρι είναι το ταμπάκο σας, παπα-Πασκά!»
+
+Ο πιο ευτυχισμένος από όλους ήταν ο Έφις. Ξαπλωμένος πάνω σ’
+ένα σωρό χόρτα, μέσα σε ένα από τα άδεια κελιά, του φαινόταν
+ακόμη πως χόρευε και θαύμαζε τον Τζατσίντο. Και του
+χαμογελούσε όπως του χαμογελούσαν οι γυναίκες. Να, η φιγούρα
+του «παλικαριού» είχε ήδη πάρει μέσα στη ζωή του την καλύτερη
+θέση, όπως στον κύκλο του χορού.
+
+Και με τη σκέψη ξαναγύριζε στη στιγμή που έτρεξε στο σπίτι
+των αφεντικών του για να δει το γιο της Λία: τι στιγμή! Ήταν
+τόσο μεγάλη η χαρά του που δεν θυμόταν τι είχε πει, τι είχε
+κάνει. Ξανάβλεπε μόνο την παγερή αλλά ανήσυχη μορφή της Νοέμι
+να τον παρακολουθεί και να του λέει σαν να ήταν μυστικό:
+«Πηγαίνετε, άντε, πηγαίνετε στο πανηγύρι…. Πηγαίνετε, σας
+περιμένουν».
+
+Τους έδιωξε και το πρόσωπό της φωτίστηκε μόνο την ώρα του
+αποχαιρετισμού στην εξώπορτα που την έκλεισε μπροστά της.
+
+Όταν περνούσαν κάτω από το κτηματάκι σταμάτησαν για λίγο και
+ο Έφις έδειξε με την τρυφερότητα ενός εραστή τον λόφο του, το
+φρύδι του λόφου όπου τα καλάμια τρεμούλιαζαν βαμμένα ροζ από
+το ηλιοβασίλεμα, το καλύβι κρυμμένο μέσα στις πρασινάδες να
+τον περιμένει.
+«Εδώ μένω όλο το χρόνο. Εσείς θα έρθετε όταν θα είναι έτοιμα
+τα λαχανικά και τα φρούτα για να τα πάτε στο χωριό… Το άλογό
+σας όμως δεν αντέχει το δισάκι!», πρόσθεσε μισοκλείνοντας τα
+μάτια μπροστά στη λάμψη του ποδηλάτου.
+«Θα φύγω για το Νούορο!», είπε ο Τζατσιντίνο κοιτάζοντας
+ωστόσο το κτήμα από κάτω προς τα επάνω, όπως κοιτάζουμε έναν
+άνθρωπο.
+«Θα έρθετε καμιά φορά! Πριν πιάσουν οι ζέστες, και έπειτα το
+φθινόπωρο είναι ωραία στη σκιά εκεί πάνω! Και τη νύχτα; Το
+φεγγάρι μας κρατά συντροφιά σαν νύφη και τα καρπούζια εδώ
+κάτω στο περιβόλι μοιάζουν τότε σαν κρυστάλλινες φούσκες.»
+«Ναι, καμιά φορά θα έρθω», υποσχέθηκε ο Τζατσίντο
+κατεβαίνοντας με σβελτάδα από το ποδήλατο σαν πουλί.
+
+Ήταν εκείνος που πρότεινε να επισκεφτούν το κτηματάκι,
+παρασυρμένος σχεδόν από τις περιγραφές του συντρόφου του.
+
+Και το επισκέφτηκαν αφήνοντας χαμηλά το άλογο για να βοσκήσει
+κανένα κλαδί από την αιμασιά του φράχτη.
+
+Ο Έφις έδειξε στο καινούργιο του νεαρό αφεντικό τα αναχώματα
+που κατασκεύασε ο ίδιος με πρωτόγονες μεθόδους και ο νέος
+παρατηρούσε με θαυμασμό τις ογκώδεις πέτρες που μάζεψε
+εκείνος ο μικροκαμωμένος άνθρωπος και στη συνέχεια κοίταζε
+τον ίδιο σαν να ήθελε να υπολογίσει καλύτερα το μεγαλειώδες
+της κατασκευής.
+«Όλα μόνος; Τι δύναμη! Θα πρέπει να ήσουν δυνατός στα νιάτα
+σου!»
+«Ναι, ήμουν δυνατός! Και το μονοπάτι, εγώ δεν το ’φτιαξα κι
+αυτό;»
+
+Το μονοπάτι σκαρφάλωνε προς τα επάνω, ενισχυμένο και αυτό από
+τοιχία ξερολιθιάς. Με αναχώματα υποστηρίζονταν το φρύδι της
+πλαγιάς και τα υψώματα του κτήματος. Ήταν ένα έργο υπομονής,
+γερό που θύμιζε εκείνα των αρχαίων προγόνων που έχτισαν τα
+νουράγκε.
+
+Και ανεβαίνοντας ψηλά σταματούσαν σε κάθε πλατύσκαλο και
+έστρεφαν για να θαυμάσουν το έργο του μικροκαμωμένου
+ανθρώπου, και ο ξένος είχε απορίες μικρού παιδιού που
+διασκέδαζαν τον υπηρέτη.
+«Το ποτάμι ξεχειλίζει το χειμώνα;»
+«Τι είναι αυτό;» ρωτούσε τραβώντας προς το μέρος του κανένα
+κλαδί λεύκας.
+
+Δεν γνώριζε ούτε τα δέντρα ούτε τα χόρτα∙ δεν ήξερε ότι τα
+ποτάμια ξεχειλίζουν την άνοιξη! Να η γραμμή σπαρμένη με
+ρεβίθια που κιτρίνιζαν ήδη μέσα στον αιχμηρό τους λοβό. Να οι
+ντοματιές που σχηματίζουν φράχτη κατά μήκος της υγρής
+αυλακιάς, να ένα χωραφάκι από νάρκισσους λες, αλλά είναι από
+πατάτες, να τα κρεμμυδάκια που σαλεύουν με το αεράκι σαν να
+είναι ασφόδελοι, να και τα λάχανα αυλακωμένα από πράσινες,
+φωτεινές κάμπιες. Σύννεφα από άσπρες και κιτρινωπές
+πεταλούδες πέταγαν εδώ κι εκεί, κάθονταν και μπερδεύονταν στα
+λουλούδια των μπιζελιών, οι ακρίδες πετιόντουσαν και
+ξανάπεφταν σαν να τις παρέσερνε ο αγέρας, οι μέλισσες βούιζαν
+γύρω από τις ξερολιθιές και έμοιαζαν χρυσές από τη γύρη των
+λουλουδιών όπου κάθονταν. Μια σειρά παπαρούνες φλέγονταν
+ανάμεσα στο μονότονο πράσινο του χωραφιού με τα κουκιά.
+
+Και μια βαθιά σιγαλιά όλο μυρωδιές έπεφτε με τις σκιές από
+τους φράχτες, και όλα ήταν ζεστά και γεμάτα λησμονιά σ’
+εκείνη τη γωνιά του κόσμου, περιφραγμένη από τις φραγκοσυκιές
+σαν από τείχος βλάστησης, τόσο που ο ξένος, μόλις έφτασε
+μπροστά στο καλύβι έπεσε πάνω στη χλόη και επιθυμούσε να μη
+συνεχίσει το ταξίδι.
+
+Από το ένα καλάμι στο άλλο επάνω στο λόφο τα σύννεφα του Μάη
+περνούσαν λευκά και απαλά σαν γυναικεία πέπλα. Εκείνος
+κοίταζε τον καταγάλανο ουρανό και του φαινόταν πως ήταν
+ξαπλωμένος σ’ ένα όμορφο κρεβάτι με μεταξωτά σκεπάσματα.
+
+Έβλεπε τον Έφις ν’ ανοίγει το καλύβι, να στρέφει και να τον
+καλεί με μια πονηρή χειρονομία, έπειτα να επιστρέφει
+κουβαλώντας κάτι κρυμμένο πίσω από την πλάτη και να γονατίζει
+κλείνοντάς του το μάτι. Ονειρευόταν;
+
+Ανασηκώθηκε και κάθισε αγκαλιάζοντας τα γόνατα με τα μπράτσα
+του κάνοντας τον ακατάδεχτο στην αρχή και παίρνοντας στη
+συνέχεια τη ζωγραφισμένη νεροκολοκύθα γεμάτη κίτρινο κρασί
+που του πρόσφερε ο υπηρέτης. Τελικά ήπιε: ήταν γλυκό κρασί
+και αρωματικό όπως το κεχριμπάρι και πίνοντάς το έτσι, από το
+στενό στόμιο της νεροκολοκύθας, του έδινε σχεδόν μια αίσθηση
+ηδονής.
+
+Ο Έφις κοίταζε, γονατιστός σαν να προσκυνούσε. Ήπιε κι
+εκείνος και του ήρθε να κλάψει.
+
+Οι μέλισσες κάθισαν επάνω στη νεροκολοκύθα. Ο Τζατσίντο έκοψε
+το βλαστό μιας βρώμης που βρισκόταν ανάμεσα στα διπλωμένα του
+πόδια και κοιτάζοντας καταγής ρώτησε:
+«Πώς ζούνε οι θείες μου;»
+
+Είχε φτάσει η στιγμή των αποκαλύψεων. Ο Έφις κούνησε τη
+νεροκολοκύθα εδώ κι εκεί, δεξιά και αριστερά.
+«Κοιτάξτε, κύριε, μέχρι εκεί που φτάνει το μάτι η κοιλάδα
+ήταν της οικογένειάς σας. Ήταν άνθρωποι ισχυροί! Τώρα πια
+έχει απομείνει μόνο αυτό το κτηματάκι, αλλά είναι σαν την
+καρδιά που χτυπά και στο στήθος των ηλικιωμένων. Ζούμε από
+αυτό».
+«Μα τι αγύριστο κεφάλι ο παππούς μου! Εκείνος κατέστρεψε την
+οικογένεια…..»
+«Εάν δεν υπήρχε εκείνος, η αφεντιά σας δεν θα είχε γεννηθεί!»
+
+Ο Τζατσίντο σήκωσε τα μάτια και τα χαμήλωσε πάλι. Μάτια
+γεμάτα απελπισία.
+«Και γιατί γεννιόμαστε;»
+«Καλό και αυτό! Επειδή είναι θέλημα Θεού!»
+
+Ο Τζατσίντο δεν απάντησε∙ κοίταζε πάντα καταγής και τα
+βλέφαρά του ανοιγόκλειναν σαν να ήταν έτοιμος να κλάψει. Ήπιε
+όμως πάλι, υποχωρητικός, κλείνοντας τα μάτια, ενώ ο Έφις
+κάθισε οκλαδόν κρατώντας ένα από τα πέλματα του στα χέρια.
+«Δεν είστε ευχαριστημένος που ήρθατε, ντον Τζατσιντί;»
+«Μην με λες έτσι», είπε τότε ο νέος. «Εγώ δεν είμαι ευγενής,
+δεν είμαι τίποτε! Να μου μιλάς στον ενικό, όπως κάνω εγώ. Εάν
+είμαι ευχαριστημένος; Όχι. Ήρθα εδώ γιατί δεν ήξερα πού να
+πάω….  Εκεί υπάρχει πολύς κόσμος… Εκεί πρέπει να είναι κανείς
+κακός για να κάνει την τύχη του. Δεν μπορείς να καταλάβεις!
+Υπάρχουν πολλοί πλούσιοι….. Υπάρχει όμως και πολύς κόσμος…..»
+
+Κουνούσε τα δάχτυλα και είχε το χέρι απλωμένο, σαν να έδειχνε
+το πλήθος και ο Έφις κοίταζε το πόδι του και ψιθύριζε με
+τρυφερότητα και λύπηση:
+«Ψυχή μου!»
+
+Και θα επιθυμούσε να σκύψει επάνω στο απελπισμένο «παλικάρι»
+και να του πει: εδώ είμαι εγώ, δεν θα σου λείψει τίποτε! –
+αλλά δεν κατάφερε άλλο παρά να του προσφέρει πάλι τη
+νεροκολοκύθα όπως η μητέρα προσφέρει το στήθος στο μωρό της
+που κλαίει.
+«Το ξέρουμε δα τι παλιόκοσμος είναι εκεί! Εδώ όμως είναι
+διαφορετικά, μπορεί κανείς να κάνει και την τύχη του ακόμη.
+Θα σας διηγηθώ πώς έκαμε ο Μιλέζος….. Ήρθε εδώ μια μέρα σαν
+το πουλί που δεν έχει φωλιά….»
+
+Αλλά ο Τζατσίντο άκουγε απογοητευμένος με χαμηλωμένο το
+κεφάλι, στραβώνοντας λίγο το στόμα από αηδία, και ξαφνικά
+ανάγειρε με τον αγκώνα να στηρίζεται στη χλόη και το κεφάλι
+να ακουμπά στο χέρι του, ενώ μασούσε με θυμό το βλαστό της
+βρώμης.
+«Εάν ήξερες! Τι μπορείς να ξέρεις όμως εσύ; Στη Ρώμη υπάρχει
+ένας πρίγκιπας που έχει εκτάσεις όσο είναι όλη η Σαρδηνία και
+ένας άλλος, ένας αυτοδημιούργητος, που όταν συμβαίνουν
+εθνικές συμφορές προσφέρει περισσότερα χρήματα και από τον
+βασιλιά.»
+«Και στη Σαρδηνία υπάρχει ένας καλόγερος που έχει τριακόσια
+σκούδα εισόδημα την ημέρα», είπε ο Έφις ταπεινά, αλλά μετά
+ύψωσε τη φωνή: «Τριακόσια σκούδα, καταλαβαίνετε, κύριε;»
+
+Ο κύριος όμως δεν φάνηκε να εκπλήσσεται. Ύστερα από λίγο όμως
+ρώτησε.
+«Πού βρίσκεται; Μπορώ να τον γνωρίσω;»
+«Βρίσκεται στο Καλαντζάνους, στην Γκαλούρα.»
+
+Πολύ μακριά. Και ο Τζατσίντο, με αφηρημένο βλέμμα, ξανάρχισε
+τις ιστορίες για τα μυθικά πλούτη των Στεριανών Κυρίων, για
+τις κακές τους συνήθειες και τη διαφθορά τους.
+«Και αυτοί είναι άνθρωποι ευχαριστημένοι;» ρώτησε ο Έφις,
+σχεδόν θυμωμένα.
+«Κι εμείς είμαστε άνθρωποι ευχαριστημένοι;»
+«Εγώ ναι, κύριε μου! Πιείτε, πιείτε και κάντε κουράγιο!»
+
+Ο Τζατσίντο ήπιε και ο Έφις έχυσε έπειτα τις τελευταίες
+σταγόνες καταγής. Οι μέλισσες πλησίασαν και τριγύρω
+σχηματίστηκε ένας γλυκός βόμβος.
+
+Μόλις όμως φτάσανε στο Ριμέντιο το αγόρι φάνηκε να είναι
+ευχαριστημένο. Είχε αγκαλιάσει τις θείες του και τις άλλες
+γυναίκες, είχε φάει καλά και είχε χορέψει σαν βοσκός στο
+πανηγύρι. Τώρα κοιμόταν και ροχάλιζε. Ο Έφις τον είχε δει
+λίγο πριν πάνω στο μικρό κρεβάτι κατά μήκος του τοίχου, με τα
+βλέφαρα κλειστά, τόσο λεπτά που έμοιαζε να τα διαπερνά το
+γαλάζιο των ματιών, με τα πυρόξανθα μαλλιά του πάνω στο λευκό
+του μαξιλαριού και τις γροθιές σφιχτές σαν μωρό που
+ονειρεύεται. Είχε ξεχάσει καταγής αναμμένο το φως. Ο Έφις
+έσκυψε να το σβήσει ενώ σκεφτόταν ότι όλοι οι Πιντόρ τέτοιοι
+ήταν: αδιάφοροι για την οικονομία και τον κίνδυνο!
+
+Μπορεί όμως να είναι καλύτερα έτσι στη ζωή! Γύρισε κι εκείνος
+ανάσκελα και έκλεισε τις γροθιές. Μέσα από τις τρύπες της
+σκεπής πάλλονταν τ’ αστέρια και το τρεμούλιασμά τους καθώς
+και τα ασταμάτητο τρεμούλιασμα των γρύλων έμοιαζε το ίδιο
+πράγμα.
+
+Μύριζαν οι σκλήθρες και οι μέντες. Όλα είχαν πέσει μέσα σε
+μια τρεμάμενη σιωπή όπως μέσα σε τρεχούμενο νερό. Και ο Έφις
+θυμόταν τα μακρινά βράδια, τον χορό, τα νυχτερινά τραγούδια,
+την ντόνα Λία καθισμένη επάνω στην πέτρα στη γωνιά της αυλής,
+αναδιπλωμένη σαν νεαρή φυλακισμένη που ροκανίζει τα δεσμά της
+και σιγά σιγά προετοιμάζει την δραπέτευσή της.
+
+
+Κεφάλαιο πέμπτο
+
+Την άλλη μέρα με την αυγή ο Έφις έφερε πάλι το άλογο στο
+χωριό και διηγήθηκε στη νεαρή κυρά του πώς είχαν διασκεδάσει
+το προηγούμενο βράδυ. Η Νοέμι φαινόταν ήρεμη∙ μόνο, όταν
+εκείνος έφευγε πάλι για το κτηματάκι, έτρεξε στην εξώπορτα
+και του ζήτησε να γυρίσει σε τρεις μέρες φέρνοντας προμήθειες
+στις αδελφές.
+
+Τρεις μέρες μετά ο Έφις γύρισε και για να μην πληρώσει το
+ναύλο για το άλογο φορτώθηκε στην πλάτη το δισάκι και
+ξεκίνησε με τα πόδια.
+
+Ο καιρός είχε δροσίσει: από τα βουνά του Νούορο κατέβαινε το
+αεράκι των δασών και έτρεχε έτρεχε πάνω στη χλόη κατά μήκος
+του ποταμού και έμοιαζε να θέλει να κατέβει μαζί του στη
+θάλασσα.
+
+Ο Έφις σταμάτησε στο κτηματάκι, κοντά στη σκλήθρα στο αμμώδες
+όριο του χωραφιού με τα καρπούζια και κοιτάζοντας τους
+σαρκώδεις βλαστούς που απλώνονταν μπλεγμένοι εδώ κι εκεί σαν
+φίδια κάτω από τα φύλλα, του φαίνονταν ότι είχαν, όπως εξ
+άλλου όλοι οι θάμνοι που θρόιζαν τριγύρω, κάτι το ζωντανό, το
+ζωώδες. Και τους μιλούσε, λες και τον καταλάβαιναν, και τους
+έλεγε να προσέχουν μην σπάσουν, μην ξεραθούν, να μεγαλώσουν
+καλά και να δώσουν πολλά φρούτα, όπως ήταν το χρέος τους,
+αλλά κάποιος θόρυβος στο δρόμο τράβηξε την προσοχή του.
+
+Ο ντον Πρέντου, περήφανος και βαρύς πάνω στο μαύρο, παχύ
+άλογό του, περνούσε πίσω από την αιμασιά. Πράγμα ασυνήθιστο,
+βλέποντας τον Έφις σταμάτησε..
+«Τι κάνεις φορτωμένος μ’ αυτό το δισάκι; Κουκιά έκλεβες;»
+
+Ο Έφις σηκώθηκε με σεβασμό.
+«Είναι οι προμήθειες για τις κυράδες μου. Κι εσείς πού πάτε;»
+
+Και ο ντον Πρέντου εκεί κάτω πήγαινε. Από το κεντημένο με
+λουλούδια δισάκι του αναδυόταν η μυρωδιά του γκατό [3], που
+πήγαινε πεσκέσι στον φίλο του τον Ρέτορα, και πρόβαλε ακόμη ο
+βιολετής λαιμός μιας νταμιτζάνας με κρασί.
+«Κι εσύ, βλάκα, πας με τα πόδια; Ακόμα και το άλογο σε βάλανε
+να κάνεις τώρα; Δώσε μου το δισάκι, θα σου το κουβαλήσω εγώ.
+Δεν θα τον σκάσω, μην φοβάσαι! Εάν θέλεις να είσαι πιο
+σίγουρος ανέβα στα καπούλια κι εσύ, βλάκα!»
+
+Έκπληκτος ο Έφις, μετά από κάποια παραΚαλία και απειλές,
+φόρτωσε το δισάκι του στο άλογο που έμοιαζε να κοιμάται,
+έπειτα σκαρφάλωσε στα καπούλια, πίσω από τον ντον Πρέντου,
+προσπαθώντας να μην του γίνεται βάρος.
+«Τώρα θα ιδρώσει το άλογό σας!»
+«Ο διάολος να με πάρει, είναι το πιο γερό άλογο της περιοχής.
+Μπορείς να το φορτώσεις με ένα βουνό και θα το κουβαλήσει. Το
+βλέπεις; Πηγαίνει σαν να μην ήταν σελωμένο. Για πες μου τώρα
+εσύ, τι ήρθε να σΚαλίσει εδώ πέρα ο αλήτης ο ανεψιός μου;»
+
+Ο Έφις του έκανε μια γκριμάτσα πίσω από την πλάτη. Α, να
+λοιπόν γιατί τον πήρε καβάλα στο άλογο!
+«Γιατί αλήτης; Υπάλληλος ήτανε.»
+«Τι έκανε; Έξυνε τα νύχια του;»
+«Και όμως, είχε μια πολύ καλή δουλειά! Στο Τελωνείο. Για να
+ζήσει όμως κανείς σ’ εκείνα τα μέρη του χρειάζονται πολλά
+χρήματα. Εκεί υπάρχουν άρχοντες που έχουν κτήματα όση είναι η
+Σαρδηνία και κάποιοι δίνουν μεγαλύτερες ελεημοσύνες και από
+τον βασιλιά.»
+
+Ο ντον Πρέντου έσκασε στα γέλια. Ένα σιωπηλό γέλιο, άγριο.
+«Α, μάλιστα! Να που έχουν πάρει τα μυαλά σου αέρα!»
+«Γιατί μιλάτε έτσι, ντον Πρέντου;» είπε ο Έφις με
+αξιοπρέπεια. «Το παλικάρι είναι ντόμπρο και καλό: δεν έχει
+ελαττώματα, δεν καπνίζει, δεν πίνει, δεν αγαπά τις γυναίκες.
+Θα κάνει περιουσία. Εάν το θελήσει μπορεί να βρει αμέσως
+δουλειά στο Νούορο. Έπειτα έχει και λεφτά στην τράπεζα.»
+«Τα μέτρησες εσύ, βλάκα; Α, Έφις, μα την πίστη μου σε ταΐζουν
+κουτόχορτο, αντί για ψωμί. Πες μου, πόσα σου χρωστάνε τώρα οι
+ευγενικές σου κυράδες;»
+«Τίποτα δεν μου χρωστάνε. Εγώ χρωστάω τα πάντα σ’ αυτές.»
+«Πάψε, γιατί θα σε ρίξω στο ποτάμι. Άκου, τώρα θα συνεχίσετε
+να κάνετε χρέη, για να συντηρείτε το νεαρό. Θα πάρετε λεφτά
+από την Καλίνα, που να την πάρει ο δαίμονας. Θα πουλήσετε το
+κτήμα. Μην ξεχνάς πως το θέλω εγώ. Εάν δεν με ειδοποιήσεις
+εγκαίρως, εάν πράξετε όπως τις άλλες φορές που αντί να
+πουλήσετε σ’ εμένα στη σωστή τιμή πουλήσατε μισοτιμής σε
+άλλους, πρόσεχε, σε προειδοποιώ, Εφισέ, θα σου κόψω το
+λαρύγγι. Σε προειδοποίησα.»
+
+Και εκείνος, καθισμένος πίσω, λαχάνιαζε γιατί τον πλάκωνε ένα
+βάρος μεγαλύτερο από το δισάκι από το οποίο ο ντον Πρέντου
+ήθελε να τον απαλλάξει.
+«Θεέ μου! Γιατί μιλάτε έτσι, ντον Πρέντου, σαν εχθρός των
+καημένων των ξαδερφάδων σας;»
+«Στο διάβολο να πάνε οι ξαδέρφες που έχουν πάρει τα μυαλά
+τους αέρα! Εκείνες είναι που με μεταχειρίστηκαν πάντα σαν
+εχθρό. Ας γίνει το θέλημά τους. Εσύ όμως να θυμάσαι, Έφις: το
+κτηματάκι το θέλω εγώ….»
+
+Το μαρτύριο κράτησε σ’ όλο τον δρόμο, μέχρι που ο Έφις,
+περισσότερο κουρασμένος από το αν είχε πάει με τα πόδια,
+γλίστρησε από τα καπούλια και τράβηξε κάτω το δισάκι.
+
+Μπαίνοντας στον περίβολο είδε ξανά τη συνηθισμένη σκηνή: οι
+κυράδες του κάθονταν στο παγκάκι με τα χέρια σταυρωμένα, η
+Καλίνα έγνεθε, με τα πόδια γυμνά μέσα στα πέδιλα∙ μέσα στις
+καλύβες οι γυναίκες καθισμένες καταγής έπιναν τον καφέ,
+κουνούσαν τα μωρά και πάνω στο μπαλκόνι, με φόντο τον ουρανό
+που χρύσιζε, η μαύρη φιγούρα του παπα Πασκάλε χαιρετούσε με
+το τιρκουάζ μαντήλι του.
+«Διασκεδάζετε;», ρώτησε ο Έφις ακουμπώντας το δισάκι κοντά
+στα πόδια των κυράδων του. «Κι εκείνος;»
+«Συνέχεια χορεύουμε», είπε η ντόνα Έστερ και η ντόνα Ρουθ
+σηκώθηκε για να τακτοποιήσει τα πράγματα.
+
+Για τον Τζατσίντο μίλησε συγκινημένη η τοκογλύφος.
+«Τι καταδεχτικό παλικάρι! Είναι λιγομίλητος, αλλά καλός σαν
+το μέλι. Διασκεδάζει σαν παιδάκι και έρχεται εδώ για να φάει
+το κριθαρένιο ψωμί μου. Νατος που έρχεται με την Γκριζέντα
+από τη βρύση.»
+
+Τους διέκριναν πράγματι από μακριά, ανάμεσα στο πράσινο των
+θάμνων, εκείνος ψηλός και ωχρός, εκείνη μικρόσωμη και
+μελαχρινή, και οι δυο να κουβαλάνε τους κουβάδες που
+άστραφταν και πότε πότε χτυπούσαν ο ένας στον άλλο και το
+νερό ξεχειλίζοντας ανακατευόταν και έσταζε. Φαίνεται πως τους
+ευχαριστούσε εκείνη η επαφή επειδή κοίταζαν τους κουβάδες και
+γελούσαν.
+
+Ο Έφις είχε ένα προαίσθημα. Ανέβηκε στο μπαλκόνι για να δώσει
+στον ιερέα ένα καλαθάκι με μπισκότα, δώρο από μια χωριάτισσα,
+και από εκεί πάνω είδε τον ντον Πρέντου, που είχε σταματήσει
+στη βρύση να ποτίσει το άλογό του, να πλησιάζει τον Τζατσίντο
+και την Γκριζέντα και να σκύβει να τους πει κάτι. Γελούσαν
+και οι τρεις, το κορίτσι με κατεβασμένο το κεφάλι, ο
+Τζατσίντο αγγίζοντας το λαιμό του αλόγου.
+«Έφις», είπε ο ιερέας, τινάζοντας με το μαντήλι το ταμπάκο
+από το στήθος του, «να ο ντον Πρέντου. Καλύτερα, θα έχουμε
+και λίγη κακογλωσσιά. Και ο δικός σας ο Τζατσίντο είναι καλό
+παιδί∙ έρχεται στη λειτουργία και στις παρακλήσεις. Έχει καλή
+ανατροφή και είναι καταδεχτικός. Χρειάζεται προσοχή όμως,
+προσοχή!»
+
+Οι υπηρέτριες του ιερέα έτρεξαν έξω για να βοηθήσουν  τον
+ντον Πρέντου να ξεφορτώσει τα δισάκια, ενώ οι άλλες γυναίκες
+πρόβαλαν τα χλωμά τους πρόσωπα στις πόρτες και το σκυλί, αφού
+γάβγισε λιγάκι, πηδούσε ψηλά μπροστά στο άλογο σαν να ήθελε
+να το φιλήσει.
+«Σιγά, γυναίκες!», είπε ο ντον Πρέντου. «Μέσα στα δισάκια
+υπάρχει κάτι που σπάει μόλις το αγγίξεις, όπως εσείς….»
+«Η σαϊτιά να σας πάρει, ντον Πρέντου!» τον καταράστηκε η
+Νατόλια, με βλέμμα ωστόσο λιγωμένο, προσπαθώντας να τον
+κατακτήσει.
+
+Α, αν τα κατάφερνε! Θα εκδικούνταν έτσι την Γκριζέντα, που
+ήθελε τον ξένο όλον για τον εαυτό της.
+
+Η Γκριζέντα με τη σειρά της φαινόταν αναστατωμένη από την
+άφιξη του ντον Πρέντου.
+«Αυτός, θα δείτε», είπε χαμηλόφωνα στον Τζατσίντο την ώρα που
+διέσχιζαν την αυλή, «αυτός, ο θείος σας, είναι από τους
+ανθρώπους που γλεντάνε και ξοδεύουν στα πανηγύρια. Δε
+μελαγχολεί όπως εσείς! Εκατό λιρέτες έχει; Τις ξοδεύει και
+τις εκατό, για το τίποτα!»
+
+Έβρεξε τα δάχτυλά της με λίγο νερό και του το πέταξε στο
+πρόσωπο, δίχως εκείνος να πάψει να χαμογελάει με τα γλυκά του
+μάτια γεμάτα από επιθυμία, αφήνοντας να φανούν ανάμεσα από τα
+κόκκινα χείλη τα άσπρα δόντια του λες και ήθελε να τη
+δαγκώσει.
+«Τι αξία έχουν εκατό λιρέτες; Εγώ ξόδεψα χίλιες μέσα σε μια
+νύχτα και όμως δεν διασκέδασα….»
+
+Η Γκριζέντα ακούμπησε τον κουβά στο κάθισμα και έπεσε επάνω
+στο μωρό που της χαμογελούσε από το στρώμα κουνώντας τα
+ποδαράκια του στον αέρα και προσπαθώντας να τα πιάσει με
+βρώμικα χεράκια του. Του φίλησε τον ποπό, βυθίζοντας τα χείλη
+της στην τρυφερή σάρκα στα σημεία όπου οι αυλακιές σχημάτιζαν
+ροζ και βιολετί γραμμές. Το σήκωσε ψηλά, το χαμήλωσε ως τη
+γη, το ξανασήκωσε, το έκανε να γελάει, το έφερε έξω
+σφίγγοντάς το δυνατά στο στήθος της.
+
+Ο Τζατσίντο κάθισε έξω έχοντας ανοιχτά τα πόδια και
+ταλαντεύοντας τα χέρια του ανάμεσά τους, ενώ άκουγε την
+Καλίνα που τον προσκαλούσε να φάει μαζί της κουκιά
+μαγειρεμένα με γάλα. Μιλούσαν χαμηλόφωνα, σαν να ήταν κάτι
+σοβαρό, αλλά η ντόνα Ρουθ εμφανίστηκε στη μικρή πόρτα
+κρατώντας στο χέρι ένα αρνίσιο μπούτι λευκό από το λίπος με
+την βιολετί νεφραμιά σκεπασμένη από τη μπόλια και διέκοψε τη
+συζήτηση.
+«Πρέπει να φωνάξουμε τον Έφις για να κάνει μια ξύλινη σούβλα.
+Πήγαινε Τζατσίντο!»
+
+Η Γκριζέντα έτρεξε εκείνη να φωνάξει τον υπηρέτη, τρίφτηκε
+επάνω του σαν γατάκι και του έδωσε να φιλήσει το μωρό.
+«Πόσο χαρούμενη είμαι, μπαρμπα Έφις! Απόψε θα ξαναχορέψουμε!
+Κοιτάξτε όμως το μικρό σας αφεντικό. Λες και κάνει κόρτε στην
+Καλίνα!»
+
+Ο Έφις την κοίταζε τρυφερά. Είδε τον Τζατσίντο να σηκώνει τα
+μάτια γεμάτα έρωτα και επιθυμία και μέσα από την καρδιά του
+ευλόγησε τους δυο νέους. Ναι, διασκεδάστε, ερωτευτείτε. Γι’
+αυτό είναι τα πανηγύρια και τα πανηγύρια περνάνε γρήγορα……
+
+Καθισμένος στη σκιά του τοίχου άρχισε να φτιάχνει τη σούβλα.
+Οι γυναίκες γελούσανε γύρω του, ο Τζατσιντίνο όπως πάντα ήταν
+σιωπηλός και φαινόταν να προσέχει στον ήχο του ακορντεόν που
+γέμιζε με παράπονο και φωνές την αυλή. Ήρθε όμως κουνάμενη η
+Νατόλια.
+«Το αφεντικό μου και ο ντον Πρέντου προσκαλούν τον ντον
+Τζατσιντίνο σε γεύμα.»
+
+Κι εκείνος σηκώθηκε αφού τίναξε καλά τα μπατζάκια του. Η
+ντόνα Έστερ τον ακολούθησε με τα μάτια και έμεινε να κοιτάζει
+προς το μπαλκόνι, σαν μαγεμένη από τη λάμψη των ποτηριών και
+του ασημένιου δίσκου που η Νατόλια κουνούσε εκεί πάνω σαν να
+ήταν καθρέφτης. Η ιδέα ότι ο πλούσιος ξάδελφος έδωσε σημασία
+στον φτωχό ξάδελφο ήταν αρκετή για να την κάνει ευτυχισμένη.
+
+Οι γυναίκες επαινούσαν τον Τζατσίντο και η τοκογλύφος,
+τραβώντας το νήμα ανάμεσα στον αντίχειρα και στον δείχτη και
+γυρίζοντας το αδράχτι πάνω στο γόνατο, έλεγε με ασυνήθιστη
+γλυκύτητα:
+«Δεν γνώρισα ποτέ ένα αγόρι τόσο φρόνιμο. Είναι και όμορφο!
+Μοιάζει με τον μακαρίτη Βαρόνο….»
+«Με ποιόν; Με τον πεθαμένο Βαρόνο που ζει ακόμη μέσα στο
+κάστρο;»
+
+Η ντόνα Ρουθ όμως έφερε το δείχτη στο στόμα: δεν έπρεπε να
+μιλούν για πεθαμένους στο πανηγύρι.
+«Ποιο φάντασμα! Είναι ζωντανός και τα χέρια του δεν βρίσκουν
+ησυχία, έτσι δεν είναι, Γκριζέντα; Ποιος; Μα ο ντον
+Τζατσίντο!»
+
+Η Γκριζέντα όμως, ακουμπισμένη στον τοίχο, με το μωρό να της
+βυζαίνει τα κουμπιά της μπλούζας, κοίταζε κι εκείνη το δίσκο
+που έλαμπε στο μπαλκόνι και τα μάτια της έμοιαζαν μαγεμένα,
+όπως εκείνα της προγιαγιάς της όταν τις νύχτες με φεγγάρι
+κατασκόπευαν τα στοιχειά που κατέβαιναν στο ποτάμι.
+
+Ο Έφις ξαναγύρισε μετά τρεις μέρες. Αυτή τη φορά δεν ήταν
+μόνος. Όλοι σχεδόν οι χωριανοί κατέβαιναν στο πανηγύρι και οι
+γυναίκες κουβαλούσαν στο κεφάλι δίσκους με γλυκίσματα και
+καλάθια γεμάτα με κότες δεμένες με κόκκινες κορδέλες.
+
+Τα δεντράκια τριγύρω ήταν γεμάτα με άγουρα φρούτα και το
+πανηγύρι έμοιαζε να απλώνεται σε όλη την κοιλάδα.
+
+Όταν έφτασε ο Έφις βρήκε τον φράχτη που περιέβαλε τις καλύβες
+γεμάτο από κάρα που έφεραν τέντες από λινάτσα ή σεντόνια και
+τους πωλητές γλυκισμάτων και κρασιού να στέκονται πλάι στους
+μικρούς πάγκους τους στη σκιά της εκκλησίας.
+
+Οι ζητιάνοι σε παράταξη στις άκριες του δρόμου. Φιγούρες
+καθισμένες ανακούρκουδα, ωχρόφαιες και μαβιές, μερικές με
+φοβερά μάτια λευκά, άλλες με κόκκινες πληγές και μελανά
+αποστήματα, με γυμνά τα στήθη σαν γδαρμένα, με τα μπράτσα και
+τα ψαχουλευτά δάχτυλα μαυρισμένα σαν καμένα κλαδιά,
+διαγράφονταν μεταξύ των  θάμνων με φόντο τη γαλάζια και λευκή
+γραμμή του ορίζοντα. Πέρα όμως, μακριά, το μάτι ξάνοιγε στο
+πράσινο και οι ομάδες των αλόγων και των πουλαριών έδιναν
+μεγαλύτερη μεγαλοπρέπεια στο τοπίο.
+
+Ο ήχος του ακορντεόν έφτανε μέχρι εκεί πάνω. Η μουσική,
+χαρούμενη και αισθησιακή, καλούσε στο χορό, μερικές φορές
+όμως άλλαζε στο παράπονο, σαν να την κούραζε η χαρά, σαν να
+ανακαλούσε με νοσταλγία την απόλαυση που περνά και να
+θρηνούσε για τη ματαιότητα όλων των πραγμάτων. Τότε  και τα
+μελαγχολικά μάτια των φοράδων ακόμη έμοιαζε να τα πλημμυρίζει
+μια νοσταλγική γλυκύτητα.
+
+Ο Έφις σταμάτησε για μια στιγμή στο μέσο μιας ομάδας χωρικών
+από την περιοχή του Νούορο. Οι γυναίκες κάθονταν στη σειρά
+εμπρός από τις καλύβες, περιμένοντας ν’ αρχίσει η λειτουργία
+και οι άλικοι κορσέδες τους έδιναν μια κόκκινη απόχρωση στη
+σκιά του τοίχου.
+      Η λειτουργία όμως αργούσε. Πάνω στο μπαλκόνι οι ιερείς
+γελούσαν και ο δίσκος της Νατόλια πηγαινοερχόταν λάμποντας
+ανάμεσα στο γαλάζιο και το μαύρο.
+Ο Έφις βρήκε έρημη την καλύβα. Οι κυράδες του ήταν στην
+εκκλησία και πήγε να τις βρει, αλλά βρέθηκε χωρίς να το θέλει
+ανάμεσα στον ντον Πρέντου, τον Μιλέζο και τον Τζατσίντο,
+μπροστά σε κάποιον που πουλούσε κρασί και ξαφνικά είδε τρία
+κίτρινα ποτήρια μπροστά στο πρόσωπό του.
+«Πιες, βλάκα!»
+«Για μένα είναι νωρίς.»
+«Ποτέ δεν είναι νωρίς για έναν άντρα γερό. Ή μήπως είσαι
+άρρωστος;»
+
+Ο ντον Πρέντου τον χτύπησε τόσο δυνατά στην πλάτη που τον
+έκανε να τιναχτεί μπροστά και το κρασί από τα ποτήρια χύθηκε
+επάνω του. Σε καλό να του βγει! Σκούπισε τα ρούχα του με το
+χέρι και ήπιε∙ και με έκπληξη και ικανοποίηση είδε τον
+Τζατσίντο να βγάζει το πορτοφόλι και να δίνει στον πωλητή ένα
+χαρτονόμισμα των πενήντα λιρετών. Δόξα να’ χει ο Θεός, αυτό
+σημαίνει πως το παιδί έχει πράγματι λεφτά.
+
+Κατά τα άλλα η μέρα κύλησε μες στη χαρά: χαρά αυστηρή και
+σχεδόν μελαγχολική για τις γυναίκες προς τις οποίες οι
+άντρες, διασκεδάζοντας με θόρυβο μεταξύ τους, έδειχναν κάποια
+αδιαφορία.
+
+Όλη την ημέρα έπαιζε το ακορντεόν συνοδευόμενο από τις φωνές
+των μικροπωλητών, από τις κραυγές των παιχτών της μόρα [4],
+από τα τραγούδια της παρέας ή από στίχους αυτοσχέδιων
+ποιητών.
+
+Συγκεντρωμένοι μέσα σε μια καλύβα, καθισμένοι καταγής
+σταυροπόδι γύρω από μια νταμιτζάνα προς την οποία έστρεφαν
+σαν σε είδωλο, οι ποιητές αυτοσχεδίαζαν οκτάστιχα υπέρ ή κατά
+του πολέμου στη Λιβύη. Ήταν αρκετοί και έπαιρναν μέρος με τη
+σειρά και τριγύρω τους στριμώχνονταν άντρες και παιδιά. Πότε
+πότε κάποιος έσκυβε για να πάρει από το έδαφος ένα ποτήρι
+κρασί.
+«Πιες, διάολε!»
+«Γεια μας!»
+«Να ζήσουμε εκατό χρόνια και να’ μαστε καλά για να το
+θυμόμαστε αυτό το πανηγύρι.»
+«Πιες, που να σε πάρει ο διάολος!»
+
+Ο ποιητής Σεραφίνο Μασάλα από το Μπουλτέι, με ελληνικό προφίλ
+και ντυμένος σαν ομηρικός ήρωας, τραγουδούσε:
+
+Ο Τούρκος δε θέλει να παραδοθεί
+Για πόλεμο η καρδιά του φτερουγίζει.
+Γενναίος ο άγριος Άραβας σπαθίζει
+Έτοιμος να ορμήσει, δε λυποτακτεί….
+
+Τα ποτήρια περνούσαν από το ένα χέρι στο άλλο. Πότε πότε
+κάποια γυναίκα πρόβαλε δειλά στην πόρτα.
+Και ο Γκρεγκόριο Τζορντάνο από το Ντουάλκι, όμορφος νέος
+κοκκινομάλλης ντυμένος σαν τροβαδούρος ίσιωνε τα μακριά
+μαλλιά του και με τα δυο χέρια, τα τραβούσε πίσω στο σβέρκο
+και τραγουδούσε θρηνολογώντας σχεδόν σαν μια μοιρολογίστρα:
+
+Φτάνει, δεν μπορώ πια να σας ανιστορήσω,
+Για ό, τι θυμάμαι θα σας μιλήσω.
+Μακάρι οι Ιταλοί πάντα να νικούν,
+Και όλη την Αφρική να κατακτούν.
+Ήσυχοι και γεροί μακάρι να γυρίσουν,
+Βοηθούς τους Αγίους της Νίκης να γνωρίσουν,
+Και με καλές αναμνήσεις και αρετή
+Να γυρίσουν όλοι  σπίτια  τους γεροί.
+
+Χειροκροτήματα και γέλια αντηχούσαν. Όλοι γελούσαν, αλλά ήταν
+συγκινημένοι.
+
+Στην σκιά της εκκλησίας όμως ο Έφις άκουγε άλλες παρέες από
+χωριάτες να μιλούν για την Αμερική και τους μετανάστες.
+«Η Αμερική; Όποιος δεν την δοκίμασε δεν ξέρει τι πράγμα
+είναι. Την βλέπεις από μακριά και νομίζεις ότι είναι αρνί για
+κούρεμα. Πας κοντά και σε δαγκώνει σαν σκύλος.»
+«Ναι, αδέρφια μου, εγώ πήγα με το δισάκι μου μισογεμάτο και
+πίστευα ότι θα το έφερνα πίσω γεμάτο. Το ξανάφερα άδειο!»
+
+Ένας Μπαρονιέζος λεπτός, ψηλός και μελαχρινός σαν Άραβας,
+έβαλε στον Έφις να πιει και του διηγήθηκε επεισόδια του
+πολέμου όπου πήρε μέρος.
+«Ναι», έλεγε κοιτάζοντας τα χέρια του, «ξερίζωσα τη φούντα
+ενός Σιρδούσου, ενός που προσκυνούσε το διάβολο. Ορκίστηκα να
+του την πάρω ολόκληρη μαζί με το δέρμα και με όλα τα άλλα.
+Και του την πήρα . Να μη σώσω, αν σας λέω ψέματα! Την πήγα
+στον αρχηγό μου κρατώντας την σαν ένα τσαμπί. Έσταζε μαύρο
+αίμα όπως οι ρόγες από το μαύρο σταφύλι. Ο αρχηγός μού είπε:
+μπράβο Κοντσίνου!»
+
+Ο Έφις άκουγε κρατώντας ένα αγριοτριαντάφυλλο. Σταυροκοπήθηκε
+με το κοτσάνι του λουλουδιού και είπε:
+«Να εξομολογηθείς, Κοντζί! Σκότωσες άνθρωπο!»
+«Στον πόλεμο, αυτό δεν είναι αμαρτία. Μήπως το έκανα κρυφά;
+Όχι.»
+
+Άρχισαν τότε να κουβεντιάζουν και ο Έφις κοίταζε το
+αγριοτριαντάφυλλο σαν να μιλούσε μόνο σ’ αυτό.
+«Ο Θεός μόνο μπορεί να σκοτώνει.»
+
+Σταμάτησε όμως την κουβέντα επειδή από μακριά η ντόνα Έστερ
+του έκανε νόημα να πλησιάσει. Ήταν ώρα για φαγητό. Τον
+Τζατσίντο τον είχε καλέσει ο παπάς και όλοι, άλλος
+περισσότερο, άλλος λιγότερο, έτρωγαν με καλή συντροφιά. Από
+τις καλύβες έβγαινε καπνός η τσίκνα.
+
+Η πιο ήσυχη γωνιά ήταν εκείνη των Πιντόρ. Καθισμένες μέσα
+στην καλύβα τους έτρωγαν με τον Έφις ψητό αρνί και μιλούσαν
+για τη Νοέμι που βρισκόταν μακριά και για τον Τζατσίντο, για
+τον παπά και τον Μιλέζο, χαμογελώντας χωρίς κακία.
+«Τις πρώτες μέρες», είπε η ντόνα Ρουθ κόβοντας ένα μικρό
+γλύκισμα σε τρία ίσα μέρη, «ο Τζατσίντο έλεγε συνέχεια ότι
+ήθελε να φύγει για το Νούορο, όπου τον περίμενε μια θέση στο
+μύλο. Τώρα, εδώ και δυο μέρες ούτε που το αναφέρει.»
+«Αλλά εδώ και δυο μέρες δεν τον βλέπουμε σχεδόν καθόλου.
+Βρίσκεται πάντα με τον Πρέντου και την παρέα.»
+«Ας τον αφήσουμε να διασκεδάσει», είπε ο Έφις.
+
+Έξω από την πόρτα φαινόταν η Καλίνα που καθόταν ασυνήθιστα
+άπραγη στην πέτρα της και η Γκριζέντα με το μωρό στην
+αγκαλιά, χλωμή και θλιμμένη κοίταζε το μπαλκόνι του παπά.
+
+Α, ο Τζατσίντο διασκέδαζε εκεί πάνω και την είχε ξεχάσει και
+εκείνης της φαινόταν να κάθεται μαζεμένη στην άκρη μιας
+ερήμου, μπροστά σε έναν αντικατοπτρισμό.
+
+Ο Έφις βγήκε και της είπε:
+«Γιατί δεν διασκεδάζεις;»
+
+Εκείνη ταχτοποίησε πάνω στη σκούφια του μωρού την κίτρινη
+κορδελίτσα για το μάτι και τα μάτια της γέμισαν δάκρυα.
+«Για μένα όλα έχουν τελειώσει!»
+
+Οι συγγένισσές της την καλούσαν από τις καλύβες:
+«Γκριζέντα, έλα! Τι θα πει η γιαγιά σου όταν σε δει τόσο
+αδύνατη; Ότι δεν σε ταΐσαμε;»
+«Ε, δεν της φτάνουν μόνο οι μπουκιές», είπε η Καλίνα στον
+Έφις κλείνοντάς του το μάτι. «Έλα, Έφις, πιες ένα ποτήρι
+κρασί. Ξέρεις ποιος μου το χάρησε; Το μικρό σου αφεντικό.
+Καλός κι ευγενικός, αλλά άκουσέ με: πρέπει να του πεις πως η
+Γκριζέντα δεν του ταιριάζει!»
+«Αφήστε τα παιδιά να διασκεδάσουν! Βρισκόμαστε στο πανηγύρι!»
+« Εδώ ερχόμαστε για να προσκυνήσουμε και όχι για να
+αμαρτήσουμε. Βέβαια οι συγγενείς δίνουν φαΐ στην Γκριζέντα,
+αλλά δεν ξέρουν πού ξημεροβραδιάζεται με τον ντον Τζατσίντο.»
+«Και οι κυράδες μου; Δεν το πήραν είδηση;»
+«Αυτές; Είναι σαν τους ξύλινους αγίους μέσα στις εκκλησίες.
+Κοιτάζουν, αλλά δεν βλέπουν. Γι’ αυτές δεν υπάρχει κακό.»
+«Αυτό είναι αλήθεια!», παραδέχτηκε ο Έφις. Ήπιε, αλλά ένοιωσε
+λυπημένος και πήγε να ξαπλώσει κάτω από ένα σκίνο του
+ερεικώνα.
+
+Από εκεί έβλεπε την ψηλή χλόη να κυματίζει σαν να ακολουθούσε
+το μονότονο μοτίβο του ακορντεόν, και τα άλογα ακίνητα στον
+ήλιο σαν ζωγραφισμένα επάνω στο γαλάζιο σμάλτο του ορίζοντα.
+
+Οι φωνές χάνονταν μέσα στη σιωπή, οι μορφές έσβηναν μες στο
+φως. Να όμως μια γυναικεία πλάι σ’ ένα θάμνο και μια άλλη,
+αντρική, που την πλησιάζει τόσο πολύ που σχηματίζουν μια σκιά
+μόνο.
+
+Ο Έφις ένοιωσε ένα ρίγος στη ραχοκοκαλιά, έκοψε όμως μια
+μικρή μαργαρίτα, μάσησε το κοτσάνι και είδε χωρίς φθόνο την
+Γκριζέντα και τον Τζατσιντίνο να αγκαλιάζονται. Ο Θεός να
+τους ευλογεί και να τους περιβάλλει πάντα έτσι, με ήλιο  και
+με φως.
+
+Το απόγευμα το πανηγύρι ζωήρεψε περισσότερο. Οι άντρες ήταν
+πιο εκδηλωτικοί με τις γυναίκες παρασύροντάς τες στο χορό,
+και ο ήλιος που έριχνε λοξά τις ακτίνες του χρωμάτιζε ροζ το
+προαύλιο που βούιζε σαν κυψέλη.
+
+Με το λιόγερμα ο κόσμος συγκεντρώθηκε στην εκκλησία και
+χιλιάδες φωνές συγχωνεύθηκαν σε μια, όπως έξω συγχωνευόταν το
+άρωμα των θάμνων. Ο Έφις, γονατιστός σε μια γωνιά, είχε
+βυθιστεί στη συνηθισμένη πονεμένη έκσταση και πλάι του η
+Γκριζέντα, γονατιστή κι αυτή, άκαμπτη σαν ξύλινος άγγελος
+έψελνε στενάζοντας από αγάπη.
+
+Το πορφυρό φως του δειλινού, πιο απαλό προς την Αγία Τράπεζα
+εξ αιτίας της λάμψης των κεριών, σκέπαζε τους πιστούς σαν
+αιμάτινο πέπλο, αλλά σιγά σιγά το πέπλο έγινε μαύρο,
+ξανοίγοντας μόλις από το χρυσάφι των κεριών. Ο κόσμος δεν
+έλεγε να βγει, παρόλο που ο παπάς είχε τελειώσει τις
+προσευχές του, και συνέχιζε να ψάλει ιερούς ύμνους. Ήταν σαν
+το μακρινό μουρμούρισμα της θάλασσας, σαν το θρόισμα του
+δάσους το δειλινό. Ήταν ένας λαός αρχαίος που προχωρούσε,
+προχωρούσε ψέλνοντας απλοϊκούς ύμνους των πρώτων χριστιανών,
+προχωρούσε, προχωρούσε, μεθυσμένος από πόνο και ελπίδα, σε
+ένα δρόμο σκοτεινό που έβγαζε σε τόπο φωτεινό αλλά μακρινό,
+απλησίαστο.
+
+Ο Έφις, με το κεφάλι μες στα χέρια έψελνε και έκλαιγε. Η
+Γκριζέντα κοίταζε μπροστά της με μάτια υγρά που αντανακλούσαν
+τη φλόγα των κεριών∙ έψελνε και έκλαιγε κι εκείνη. Και ο
+πόνος τού ενός ήταν όμοιος με τον πόνο της άλλης, ήταν ο
+πόνος ενός ολόκληρου λαού που έφερνε στο νου του, σαν τον
+υπηρέτη, ένα σκοτεινό παρελθόν και ονειρευόταν, σαν το
+κορίτσι, ένα φωτεινό μέλλον με τα βάσανα της αγάπης.
+
+Έπειτα έπεσε σιγή.
+
+Ο Τσουαναντόνι, ανυπόμονος να ξαναρχίσει το ακορντεόν, ήταν ο
+πρώτος που πετάχτηκε έξω με το σκούφο του στο χέρι. Σταμάτησε
+όμως στην είσοδο της εκκλησίας, κοίταξε προς τα επάνω και
+έβαλε μια φωνή. Όλοι έτρεξαν να δουν. Ήταν το καινούργιο
+φεγγάρι που γλιστρούσε πάνω στον τοίχο της αυλής σαν να ήθελε
+να κατέβει εκεί μέσα.
+
+Μετά το δείπνο ξανάρχισαν τα τραγούδια και οι φωνές γύρω από
+τις φωτιές. Ακόμη και ο ντον Πρέντου χόρευε κάνοντας
+ευτυχισμένες όλες τις γυναίκες που έλπιζαν να τις διαλέξει.
+
+Μόνο ο Τζατσίντο δεν χόρευε. Καθισμένος πλάι στην τοκογλύφο
+κουνούσε τα χέρια ανάμεσα στα γόνατά του, χλωμός και
+κουρασμένος. Ο Έφις στ μεταξύ άκουγε τις γυναίκες να φλυαρούν
+για το ποιος ξόδεψε εκείνη την ημέρα περισσότερα χρήματα και
+διασκέδασε περισσότερο και κάποια είπε:
+«Ο ντον Πρέντου».
+«Όχι, ο ντον Τζατσίντο. Ξόδεψε περισσότερες από τριακόσιες
+λιρέτες. Είναι πλούσιος. Λένε πως έχει ορυχείο ασημιού. Πόσο
+διασκέδασε!»
+«Κερνούσε όλους, ακόμη κι εκείνους που δεν γνώριζε.»
+«Γιατί το κάνει;»
+«Καλή είσαι κι εσύ! Όποιος έχει, ξοδεύει.»
+
+Ο Έφις ένοιωθε ικανοποίηση, αλλά και ανησυχία. Κάθισε πλάι
+στον Τζατσίντο και του μετέφερε τα όσα λέγανε οι γυναίκες.
+«Ορυχείο ασημιού; Ναι, αποδίδει, όχι όμως όσο μια
+πετρελαιοπηγή. Μια κυρία που γνωρίζω ονειρεύτηκε ότι σε
+κάποιο μέρος υπήρχε μια, μέσα στην ιδιοκτησία ενός ξεπεσμένου
+κυρίου. Αυτός ήταν τόσο απελπισμένος που αποφάσισε να
+αυτοκτονήσει, αλλά έσκαψε εκεί που η κυρία είχε ονειρευτεί
+και τώρα είναι τόσο πλούσιος που μπορεί να δίνει είκοσι
+χιλιάδες λιρέτες σε μα γυναίκα….»
+«Γιατί δεν παντρεύτηκε εκείνη που ονειρεύτηκε την
+πετρελαιοπηγή; Μήπως ήταν κιόλας παντρεμένη;», ρώτησε
+σκεφτικός ο Έφις.
+
+Οι γυναίκες χόρευαν και ανάμεσά τους η Γκριζέντα με το
+πρόσωπο ξαναμμένο γελούσε σαν να ήταν η τρελή του πανηγυριού
+και ο Έφις ψιθύρισε αγγίζοντας το γόνατο του Τζατσίντο:
+«Αφεντικό… λέω… κοίταξε εκείνο το κορίτσι… Είναι καλό, αλλά
+φτωχό και έπειτα είναι και ορφανό….»
+«Θα την παντρευτώ», είπε ο Τζατσίντο, αλλά κοίταζε καταγής
+και έμοιαζε να ονειρεύεται.
+
+
+Κεφάλαιο έκτο
+
+Τον καιρό της έλλειψης, λίγες εβδομάδες δηλαδή πριν το
+θερισμό του κριθαριού, ο κόσμος, έχοντας εξαντλήσει και τα
+αποθέματα σιταριού, προσφεύγει στην τοκογλυφία, η γριά Ποτόι
+πήγαινε τότε να μαζέψει βδέλλες. Το αγαπημένο της μέρος ήταν
+ένας κολπίσκος που σχημάτιζε το ποτάμι κάτω από το Λόφο των
+Περιστεριών κοντά στο κτηματάκι των Πιντόρ.
+
+Καθόταν εκεί με τις ώρες ακίνητη στη σκιά ενός σκλήθρου, με
+τα πόδια γυμνά μέσα στο διαφανές, πρασινωπό νερό που χρύσιζε
+και ενώ με το ένα χέρι κρατούσε σταθερά πάνω στην άμμο μια
+μποτίλια, με το άλλο χάιδευε το κολιέ της.
+
+Πότε πότε έσκυβε λίγο, έβλεπε τα πόδια της, μεγάλα και ωχρά,
+να κινούνται μες στο νερό, έβγαζε πότε το ένα και πότε το
+άλλο και ξεκολλούσε πάνω από το βρεγμένο πόδι ένα μαύρο,
+γυαλιστερό βώλο που είχε κολλήσει εκεί και τον έβαζε μέσα
+στην μποτίλια σπρώχνοντάς τον με ένα βούρλο. Ο βώλος
+ξεδιπλωνόταν, στένευε, έπαιρνε τη μορφή μαύρου δαχτυλιδιού:
+ήταν μια βδέλλα.
+
+Μια μέρα, στα μέσα Ιουνίου, ανέβηκε μέχρι το καλύβι του Έφις.
+Έκανε πολύ ζέστη και η κοιλάδα ήταν όλη κίτρινη κάτω από έναν
+ξεθωριασμένο γαλάζιο ουρανό.
+
+Ο υπηρέτης έπλεκε μια ψάθα στη σκιά των καλαμιών με δάχτυλα
+που έτρεμαν από τον πυρετό της μαλάριας. Βλέποντας τη γριά
+που καθόταν κοντά στα πόδια του με την μποτίλια στην ποδιά
+της, σήκωσε μόλις τα θολά του μάτια και περίμενε με υπομονή,
+σαν να ήξερε κιόλας τι ήθελε να του πει.
+«Έφις, είσαι άνθρωπος του Θεού και μπορείς να μου μιλήσεις
+ειλικρινά. Ποιός είναι ο σκοπός του μικρού σου αφεντικού;
+Έρχεται σπίτι μου, στρογγυλοκάθεται, λέει στο μικρό: παίξε το
+ακορντεόν (εκείνος του το δώρισε) και έπειτα λέει σ’ εμένα:
+θα στείλω τη θεία Έστερ να σας ζητήσει το χέρι της Γκριζέντα.
+Η ντόνα Έστερ όμως δεν φαίνεται πουθενά και μια μέρα που πήγα
+σπίτι τους η ντόνα Νοέμι μου τα έψαλε για τα καλά∙ άκουσα ένα
+σωρό βρισιές. Όταν γύρισα σπίτι μού έβγαλε γλώσσα και η
+Γκριζέντα, επειδή δεν θέλει να πηγαίνω στις κυράδες σου. Δεν
+ξέρω που να τα πω, Έφις. Δεν είμαστε εμείς που φωνάξαμε το
+παλικάρι από το δρόμο∙ ήρθε από μόνος του. Η Καλίνα μου λέει:
+διώξτε τον. Εκείνη όμως τον διώχνει όταν πάει σπίτι της;»
+
+Ο Έφις χαμογέλασε.
+«Εκεί βέβαια δεν πάει για ερωτοδουλειές!....»
+
+Η γριά σήκωσε εκνευρισμένη το κεφάλι και ο λαιμός της, όλο
+νεύρα,  φάνηκε να μακραίνει περισσότερο από το συνηθισμένο.
+«Και μήπως στο σπίτι μου έρχεται για ερωτοδουλειές; Όχι,
+είναι τίμιο παλικάρι. Ούτε το χέρι δεν αγγίζει της Γκριζέντα.
+Αγαπιούνται σαν καλοί χριστιανοί που περιμένουν να
+παντρευτούν. Μίλησέ μου με τη συνείδησή σου, Έφις, τι σκοπό
+έχει; Κάνε μου αυτή τη χάρη. Στο ζητώ στην ψυχή του αφεντικού
+σου.»
+
+Ο Έφις έγινε σκεφτικός.
+«Ναι, ένα βράδυ, στο πανηγύρι, μου είπε: θα την παντρευτώ….
+Για να σου μιλήσω ευσυνείδητα όμως πιστεύω ότι δεν μπορεί να
+το κάνει.»
+«Γιατί; Αυτός δεν είναι ευγενής.»
+«Επαναλαμβάνω, γυναίκα. Δεν μπορεί!», είπε ο Έφις εντονότερα.
+«Όσο για λεφτά, έχει∙ αυτό δα φαίνεται. Ξοδεύει ασυλλόγιστα.
+Και το συχωρεμένο το αφεντικό σου έλεγε, θυμάμαι, όταν κι
+εκείνος ερχόταν σπίτι μας και ήταν νέος και ζούσε η γιαγιά
+μου: ο έρωτας δένει τον άντρα με τη γυναίκα και το χρήμα
+δένει τη γυναίκα με τον άντρα.»
+«Εκείνος; Έτσι έλεγε; Σε ποιόν;»
+«Σ’ εμένα, κουφός είσαι; Ναι, σ’ εμένα. Εγώ όμως τότε ήμουν
+δεκαπέντε χρονών και απονήρευτη. Η γιαγιά μου έδιωξε από το
+σπίτι μας τον ντον Τζάμε και με πάντρεψε με τον Πριάμου
+Πίρας. Και ο Πριάμου μου ήταν ένας λεβέντης. Είχε μια
+βουκέντρα μ’ ένα σουβλί στην άκρη και μου έλεγε φέρνοντάς το
+μπροστά στα μάτια μου: βλέπεις; θα σου τα βγάλω τα μάτια εάν
+κοιτάξεις τον ντον Τζάμε όταν σε κοιτά. Κι έτσι πέρασε ο
+καιρός. Οι πεθαμένοι όμως γυρίζουν: νατοι, όταν ο ντον
+Τζατσιντίνο κάθεται στο σκαμνί και η Γκριζέντα στο κατώφλι,
+μου φαίνεται πως είμαι εγώ και ο συγχωρεμένος….»
+
+Όταν άρχιζε εκείνες τις περιπλανήσεις στο παρελθόν δεν
+τελείωνε ποτέ και ο Έφις, που το ήξερε, την έδιωξε
+ενοχλημένος.
+«Πηγαίνετε στο καλό! Ψάξτε κι εσείς έναν καλό γαμπρό με
+βουκέντρα για την εγγονή σας!»
+
+Και η γριά, ευχαριστημένη που έμαθε ότι το παλικάρι ένα βράδυ
+στο πανηγύρι είπε: «θα την παντρευτώ», έφυγε χωρίς άλλη
+κουβέντα. Ο Έφις έμεινε μόνος απέναντι στο κόκκινο φεγγάρι
+που ανέβαινε στον ουρανό ανάμεσα στους γκρίζους ατμούς του
+απόβραδου, αλλά ήταν ανήσυχος. Μέσα στη χαύνωση που είχε
+βυθιστεί όλη η κοιλάδα, ο ψίθυρος του νερού του φαινόταν να
+είναι το μουρμουρητό του πυρετού και το τραγούδι των γρύλλων
+ένα ατέλειωτο μοιρολόι.
+
+Όχι, η ζωή που έκανε ο Τζατσίντο δεν ήταν εκείνη που αρμόζει
+σε έναν έντιμο άνθρωπο που έχει το φόβο του Θεού. Κάθε μέρα
+και περισσότερο οι μεγάλες προσδοκίες που έτρεφε γι’ αυτόν
+εξαφανίζονταν και τη θέση τους έπαιρναν σοβαρές ανησυχίες.
+Ξόδευε χωρίς να κερδίζει, και από το πιο βαθύ πηγάδι,
+σκεφτόταν ο Έφις, όταν τραβάει κανείς πολύ νερό, ξηραίνεται.
+
+Κάποια απογεύματα ο Τζατσίντο κατέβαινε στο κτηματάκι για να
+μεταφέρει στο χωριό φρούτα και λαχανικά που οι θείες τα
+πουλούσαν στο σπίτι κρυφά λες και ήταν κλεμμένα, αφού δεν
+ταιριάζει σε γυναίκες ευγενικής καταγωγής να κάνουν τις
+μανάβισσες, και αυτό ήταν το πιο χρήσιμο πράγμα που έκανε.
+Τον υπόλοιπο καιρό τον περνούσε τεμπελιάζοντας εδώ κι εκεί
+στο χωριό. Να τος όμως που ανεβαίνει το μονοπάτι σέρνοντας
+στο πλάι, σαν να ήταν σκυλί, το σκονισμένο του ποδήλατο.
+Φτάνει λαχανιάζοντας λες και έρχεται από την άλλη άκρη του
+κόσμου και αφού πέταξε από μακριά μια σακούλα στον υπηρέτη
+ξαπλώνει στη γη φαρδύς πλατύς σαν πεθαμένος.
+
+Και το πρόσωπό του πράγματι ήταν χλωμό σαν πεθαμένου, τα
+χείλη του γκρίζα και ένα τρέμουλο συντάραζε τον αριστερό του
+ώμο, έτσι που ο Έφις τρομαγμένος έβγαλε από την τσέπη ένα
+γυάλινο σωληνάριο, άδειασε στην παλάμη του δυο χάπια κινίνου
+και του τα έβαλε στο στόμα.
+«Κατάπιε τα. Έχεις μαλάρια!»
+
+Ο Τζατσίντο κατάπιε τα χάπια και χωρίς να ανασηκωθεί έσφιξε
+το κεφάλι με τα χέρια του.
+«Πόσο είμαι κουρασμένος, Έφις! Ναι, έχω μαλάρια: την άρπαξα
+κι εγώ, ναι! Πώς να μην την αρπάξω σ’ αυτό το κωλοχώρι; Τι
+χωριό, Θεέ μου!», πρόσθεσε σαν να μιλούσε στον εαυτό του,
+κουρασμένος. «Εδώ παθαίνει κανείς, εδώ παθαίνει….»
+«Σήκω», είπε ο Έφις σκυμμένος επάνω του. «Μην μένεις εκεί
+ξαπλωμένος. Ο απογευματινός αέρας κάνει κακό.»
+«Άσε με να ψοφήσω, Έφις! Άσε με! Τι ζέστη! Δεν ξαναείδα
+τέτοια ζέστη. Εκεί που ζούσα τουλάχιστον πηγαίναμε στη
+θάλασσα….»
+
+Τι να του πει κανείς για να τον παρηγορήσει; «Γιατί δεν
+έμεινες εκεί;» Ο Έφις ένοιωθε πολλή λύπηση για όλη αυτή τη
+μιζέρια και τον εξευτελισμό που αντίκριζε, για να μιλήσει μ’
+αυτόν τον τρόπο.
+«Τι έκανες σήμερα;», ρώτησε χαμηλόφωνα.
+«Τι ήθελες να κάνω; Δεν έχω τίποτα να κάνω! Έρχομαι εδώ να
+σου φέρω ψωμί και γυρίζω πίσω κουβαλώντας τα λαχανικά! Κι
+εκείνες που ζουν σαν τρεις μούμιες! Η θεία Νοέμι όμως
+ανησύχησε λίγο σήμερα, επειδή η θεία Έστερ μου έλεγε ότι δεν
+μπορεί να μαζέψει τα λεφτά για τους φόρους. Έτσι είναι!
+Ξοδεύουν για μένα και από μένα δεν θέλουν τίποτα! Εγώ είπα
+στη θεία Έστερ: μην ανησυχείτε, θα πάω εγώ στον
+φοροεισπράκτορα…- Πόσο θύμωσε η θεία Νοέμι! Τα μάτια ήταν σαν
+λυσσασμένης γάτας. Δεν τη φανταζόμουν τόσο ευέξαπτη. Έφτασε
+να μου πει: με τα λεφτά σου, εάν έχεις, αγόρασε άλλο ένα
+ακορντεόν στην Γκριζέντα. Είναι κακό, Έφις, που πηγαίνω στο
+σπίτι εκείνης της κοπέλας; Πού αλλού να πάω; Ο θείος Πιέτρο
+με πηγαίνει στο καπηλειό, αλλά εμένα δεν μου αρέσει το κρασί,
+το ξέρεις. Ο Μιλέζος θέλει να παίζω (έτσι έκανε περιουσία
+εκείνος!) κι εμένα δεν μου αρέσει το παιχνίδι. Πάω εκεί, στο
+σπίτι της κοπέλας, επειδή είναι καλή και η γριά λέει
+διασκεδαστικά πράγματα. Πού είναι το κακό; Πες μου, πες μου!»
+
+Τον κοίταζε από κάτω προς τα επάνω, ικετευτικά, με τα γλυκά
+του μάτια που γυάλιζαν στο φεγγαρόφωτο. Ο Έφις πήρε τη
+σακούλα με το ψωμί, αλλά δεν μπορούσε να φάει. Ένοιωθε μια
+βαθειά αγωνία να του σφίγγει το λαιμό.
+«Κανένα κακό! Η κοπέλα όμως, παρ’ όλο που είναι καλή, είναι
+φτωχιά και δεν σου αξίζει.»
+«Η αγάπη δεν ξέρει από φτώχια και ευγενική καταγωγή. Πόσοι
+άρχοντες δεν παντρεύτηκαν φτωχά κορίτσια; Πού να ξέρεις εσύ
+από αυτά. Πόσοι λόρδοι εγγλέζοι και πόσοι εκατομμυριούχοι
+αμερικάνοι δεν έχουν παντρευτεί υπηρέτριες, δασκάλες,
+τραγουδίστριες….. γιατί; Γιατί αγαπούσαν. Κι εκείνοι είναι
+πλούσιοι: είναι οι βασιλιάδες του πετρελαίου, του χαλκού, της
+κονσέρβας! Ποιος είμαι εγώ σε σύγκριση μαζί τους; Αλλά και οι
+γυναίκες; Οι ρωσίδες πριγκίπισσες, οι αμερικάνες, ποιους
+παντρεύονται; Δεν ερωτεύονται φτωχούς καλλιτέχνες και ακόμη
+τους αμαξάδες ή τους υπηρέτες τους; Εσύ όμως τι μπορεί να
+ξέρεις από αυτά;»
+
+Ο Έφις έσφιγγε στα χέρια του ένα κομμάτι ψωμί και του
+φαινόταν πως έσφιγγε την ίδια του την καρδιά ταραγμένη από
+τις αναμνήσεις.
+«Και λένε πως πιστεύουν στο Θεό, αυτές! Γιατί δεν μ’ αφήνουν
+να παντρευτώ την γυναίκα που αγαπώ;»
+«Πάψε, Τζατσίντο! Μη μιλάς έτσι γι’ αυτές! Το καλό σου
+θέλουν.»
+«Να μ’ αφήσουν τότε να κάνω κι εγώ την οικογένειά μου. Εγώ
+μπορεί να φέρω την Γκριζέντα στο σπίτι τους κι εκείνη θα τις
+βοηθάει. Είναι πλέον γριές. Εγώ θα δουλεύω. Θα πάω στο
+Νούορο, θα αγοράσω τυρί, ζώα, μαλλί, κρασί, ακόμη και ξύλα,
+ναι, επειδή τώρα, με τον πόλεμο, όλα τα πράγματα έχουν αξία.
+Θα πάω στη Ρώμη και θα πουλήσω το εμπόρευμα στο Υπουργείο
+Πολέμου. Ξέρεις πόσα θα κερδίσω;»
+«Ναι, αλλά το κεφάλαιο;»
+«Μην το σκέφτεσαι, το έχω. Αρκεί να μ’ αφήσουν ήσυχο,
+εκείνες. Εγώ δεν ήρθα για να τις εκμεταλλευτώ, ούτε να ζήσω
+εις βάρος τους. Α, η θεία Νοέμι είναι φοβερή!», αναστέναξε
+ξαφνικά κρύβοντας το πρόσωπο μέσα στα χέρια του. «Α, Έφις,
+είμαι τόσο πικραμένος! Και έπειτα ντρέπομαι τόσο να τις βλέπω
+μες στη μιζέρια, να τις βλέπω να πουλάνε κρυφά τις πατάτες,
+τ’ αχλάδια, τα μήλα στα παιδιά που μπαίνουν κρυφά στην αυλή,
+με τα χρήματα στο χέρι και ζητούν χαμηλόφωνα να ψωνίσουν, λες
+και είναι πράγματα κλεμμένα! Ντρέπομαι, ναι! Αυτά πρέπει να
+σταματήσουν. Εκείνες θα ξαναγίνουν εκείνο που ήταν κάποτε,
+εάν μ’ αφήσουν να κάνω ό, τι πρέπει. Εάν η θεία Νοέμι ήξερε
+πόσο την αγαπώ, δεν θα έκανε έτσι….»
+«Τζατσίντο! Δώσε μου το χέρι σου. Είσαι καλό παιδί!», είπε ο
+Έφις συγκινημένος.
+
+Σώπασαν∙ έπειτα ο Τζατσίντο άρχισε πάλι να μιλάει με φωνή
+απαλή, γλυκιά που παλλόταν μέσα στη φεγγαρόφωτη ησυχία σαν
+παιδική φωνή.
+«Έφις, εσύ είσαι καλός. Θέλω να σου διηγηθώ μια ιστορία που
+συνέβη σ’ έναν φίλο μου. Ήταν υπάλληλος, όπως εγώ, στο
+Τελωνείο. Μια μέρα ένας πλούσιος  συνταξιούχος λιμενάρχης,
+ένας καλός κύριος, σωματώδης αλλά απλοϊκός σαν παιδί, ήρθε να
+πληρώσει κάτι. Ο φίλος μου του είπε: Αφήστε τα χρήματα και
+περάστε αργότερα να πάρετε την απόδειξη που πρέπει να
+υπογραφεί από τον προϊστάμενο. Ο λιμενάρχης άφησε τα χρήματα,
+ο φίλος μου τα πήρε, βγήκε έξω, τα έπαιξε και έχασε. Και όταν
+ο λιμενάρχης επέστρεψε, ο φίλος μου είπε πως δεν έλαβε
+τίποτα! Εκείνος διαμαρτυρήθηκε, πήγε στους ανωτέρους, αλλά
+δεν είχε την απόδειξη και όλοι τον κορόιδευαν. Και όμως τον
+φίλο μου τον απέλυσαν… ναι, εδώ και τέσσερεις μήνες…. ναι,
+θυμάμαι, ήταν απόκριες. Πήγε στο χορό. Το έριξε έξω, ήπιε∙
+δεν του έμεινε δεκάρα τσακιστή. Βγαίνοντας από την αίθουσα
+του χορού άρπαξε μια πνευμονία και έπεσε επάνω σε ένα παγκάκι
+της λεωφόρου. Τον πήγαν στο νοσοκομείο. Όταν βγήκε, αδύνατος
+και εξαντλημένος, δεν είχε πού να μείνει ούτε τι να φάει….
+Κοιμόταν κάτω από τις καμάρες του λιμανιού, έβηχε και είχε
+εφιάλτες. Ονειρευόταν πάντα τον λιμενάρχη που τον
+ακολουθούσε, τον ακολουθούσε….. όπως στις σκηνές του
+κινηματογράφου. Και να που ένα βράδυ, αυτός ο ίδιος ο
+λιμενάρχης πήγε να τον βρει κάτω στις καμάρες του λιμανιού. Ο
+φίλος μου νόμιζε ότι ακόμη ονειρευόταν, ο άλλος όμως του
+είπε: ξέρετε, εδώ και καιρό σας ψάχνω. Ξέρω ότι σας απέλυσαν
+εξ αιτίας των χρημάτων, εμένα όμως μ’ ενδιαφέρει να μάθουν οι
+ανώτεροί σας και όλοι οι άλλοι την αλήθεια. Αυτό θα είναι το
+καλύτερο και για εσάς. Πείτε, με το χέρι στην καρδιά, σας τα
+έδωσα εκείνα τα χρήματα ή όχι; - Ο φίλος μου απάντησε: ναι. –
+Τότε ο λιμενάρχης είπε: - Ας προσπαθήσουμε να διορθώσουμε την
+κατάσταση. Εγώ δεν θέλω την καταστροφή σας. Ελάτε σπίτι μου,
+να η διεύθυνσή μου. Ελάτε αύριο και μαζί θα πάμε στους
+ανωτέρους σας. –Εντάξει! Την άλλη μέρα όμως ο φίλος μου δεν
+πήγε. Φοβήθηκε. Φοβήθηκε. Κι έπειτα ο καιρός ήταν φοβερός και
+δεν μετακινήθηκε από τον τόπο του. Έβηχε, και ένας χαμάλης
+του έφερνε πότε πότε λίγο ζεστό γάλα. Τι καιρός ήταν; Τι
+καιρός!» επανέλαβε ο Τζατσίντο και σήκωσε το κεφάλι για να
+δει γύρω, σαν να ήθελε να βεβαιωθεί ότι η νύχτα ήταν όμορφη.
+
+Ο Έφις άκουγε με τον αγκώνα ακουμπισμένο στο γόνατο και το
+πρόσωπο στην παλάμη, όπως τα μικρά παιδιά όταν ακούνε
+παραμύθια.
+«Μια μέρα όμως το αποφάσισα και πήγα…»
+
+Σιωπή. Το πρόσωπο των δυο αντρών το σκέπασε η σκιά και
+χαμήλωσαν και οι δυο τα μάτια. Ο ώμος του Τζατσίντο έτρεμε με
+σπασμούς, εκείνος όμως τον ανασήκωσε και τον τίναξε, σαν να
+ήθελε να απελευθερωθεί από το τρέμουλο και ξανάρχισε με πιο
+σκληρή φωνή:
+«Ναι, εγώ ήμουν εκείνος, το κατάλαβες. Πήγα στο σπίτι του
+λιμενάρχη. Δεν ήταν εκεί, αλλά η υπηρέτρια, ένα χλωμό κορίτσι
+που μιλούσε χαμηλόφωνα, μ’ έβαλε νε περιμένω στον προθάλαμο.
+Το δωμάτιο ήταν σχεδόν σκοτεινό, αλλά θυμάμαι ότι, μόλις
+κάποια πόρτα άνοιγε, το κόκκινο πάτωμα γυάλιζε σαν να το
+είχαν πλύνει με αίμα. Περίμενα ώρα πολλή. Επιτέλους ο
+λιμενάρχης επέστρεψε. Ήταν με τη σύζυγό του, σωματώδη όπως
+εκείνος, καλόκαρδη όπως εκείνος. Έμοιαζαν με δυο τεράστια
+μωρά∙ γελούσαν δυνατά. Η κυρία άνοιξε τις πόρτες για να με
+δει καλύτερα. Εγώ έβηχα και χασμουριόμουν. Κατάλαβαν ότι
+πεινούσα και με κάλεσαν να περάσω στην τραπεζαρία. Εγώ,
+θυμάμαι, σηκώθηκα, αλλά ξαναέπεσα στο κάθισμα χτυπώντας το
+κεφάλι στη ράχη της πολυθρόνας. Δεν θυμάμαι τίποτα άλλο. Όταν
+συνήλθα ήμουν στο κρεβάτι, στο σπίτι τους. Η υπηρέτρια μου
+έφερνε μια κούπα με ζωμό πάνω σε έναν ασημένιο δίσκο και μου
+μιλούσε με μεγάλο σεβασμό. Έμεινα εκεί περισσότερο από ένα
+μήνα, Έφις, καταλαβαίνεις: σαράντα μέρες. Με γιάτρεψαν,
+προσπάθησαν να με ξαναβάλουν στη δουλεία, αλλά ήταν δύσκολο
+επειδή όλοι ήξεραν πια την ιστορία μου. Έπειτα κι εγώ ήθελα
+να φύγω μακριά, πέρα από τη θάλασσα. Το τι τράβηξα όλον
+εκείνο τον καιρό κανείς δεν μπορεί να το ξέρει. Πάντα βλέπω
+στον ύπνο μου το λιμενάρχη, τη γυναίκα του, την υπηρέτρια,
+τους βλέπω και ξύπνιος, ακόμη και τώρα, εκεί, μπροστά μου.
+Ήταν καλοί άνθρωποι, αλλά εγώ ήθελα να βυθιστώ για να μην
+τους ξαναντικρίσω. Και το χειρότερο ήταν πως δεν μπορούσα να
+φύγω από το σπίτι τους. Έμενα εκεί, αποβλακωμένος, καθισμένος
+ακίνητος να ακούω την κυρία να μιλάει, να μιλάει, να μιλάει ή
+παρέα με την υπηρέτρια που σιωπούσε. Καθόμουν στο τραπέζι
+μαζί τους, τους άκουγα να αστειεύονται, να κάνουν σχέδια για
+μένα, σαν να ήμουν γιός τους, και όλη αυτή η κατάσταση που
+προξενούσε λύπη, με ταπείνωνε, και όμως δεν μπορούσα να φύγω.
+Επιτέλους μια μέρα η κυρία, όταν είδε ότι είχα γίνει τελείως
+καλά, με ρώτησε ποιες ήταν οι προθέσεις μου. Της είπα ότι
+ήθελα να έρθω εδώ, στις θείες μου τις οποίες είχα παρουσιάσει
+σαν ευκατάστατες. Τότε μου αγόρασαν το εισιτήριο για το
+ταξίδι και μου χάρισαν και ένα ποδήλατο. Κατάλαβα ότι ήταν
+καιρός να φύγω και αναχώρησα. Έτσι ήρθα εδώ. Πόσο ένοιωσα
+ελεύθερος στην αρχή! Τώρα όμως, στο σπίτι με τις θείες, είμαι
+όπως εκεί…. και δεν ξέρω….»
+
+Μια φωνή που είχε κάτι το κοροϊδευτικό διέσχισε τη σιωπή της
+πλαγιάς, πάνω από τους δυο άντρες, και ο Τζατσίντο πετάχτηκε
+επάνω έκπληκτος νομίζοντας ότι κάποιος είχε ακούσει την
+ιστορία του και τον περιγελούσε. Είδε όμως μια μικρή φιγούρα,
+γκρίζα και μακρουλή, ακολουθούμενη από μια άλλη σκουρότερη
+και κοντύτερη να πηδούν, σαν να πετούσαν, από τον ένα θάμνο
+στον άλλο γύρω από την καλύβα και να εξαφανίζονται χωρίς να
+τους δίνουν το χρόνο ν’ αρπάξουν καμιά πέτρα για να τις
+χτυπήσουν.
+
+Σηκώθηκε και ο Έφις.
+«Είναι οι αλεπούδες», είπε χαμηλόφωνα. «Άστες να φύγουν.
+Κάνουν έρωτα. Μερικές φορές μοιάζουν με στοιχειά» ξαναείπε,
+ενώ ο Τζατσίντο ξάπλωνε πάλι καταγής σιωπηλός. «Είδες τι
+μακρουλές που ήταν; Τρώνε τα άγουρα σταφύλια σαν διαβόλοι….»
+
+Ο Τζατσίντο όμως δεν μιλούσε πια. Και ο Έφις δεν ήξερε τι να
+πει: να τον παρακαλέσει να συνεχίσει την εξιστόρηση, να τον
+παρηγορήσει, να κάνει καλά ή κακά σχόλια σ’ αυτά που είπε; Να
+λοιπόν γιατί ήταν λυπημένος όλη την ημέρα, να πώς έχουν τα
+πράγματα της ζωής! Τι να πει όμως; Κατά βάθος ήταν
+ικανοποιημένος που το πέρασμα των αλεπούδων έκανε τον
+Τζατσίντο να σωπάσει, ωστόσο κάτι έπρεπε να πει.
+«Λοιπόν…. εκείνος ο λιμενάρχης; Είναι φανερό πως ήταν
+φρόνιμος άνθρωπος. Καταλάβαινε πως τα νιάτα… τα νιάτα…..
+κάνουν λάθη…. Όταν μάλιστα είναι κανείς και ορφανός! Εμπρός,
+σήκω! Θέλεις να φας;»
+
+Μπήκε στο καλύβι και βγήκε ξεφλουδίζοντας ένα κρεμμύδι. Ο
+Τζατσίντο έμενε ακίνητος, καταβεβλημένος, ίσως μετανοιωμένος
+για την εξομολόγησή του, κι εκείνος δεν τόλμησε πλέον να
+ξαναμιλήσει.
+
+Η μυρωδιά του κρεμμυδιού ανακατευόταν με το άρωμα των φυτών
+τριγύρω, με του αμπελιού και του σμίλακα. Οι αλεπούδες
+ξαναπέρασαν. Ο Έφις δείπνησε, αλλά το ψωμί του φάνηκε πικρό.
+Και δυο – τρεις φορές προσπάθησε να πει κάτι, αλλά δεν
+μπορούσε, δεν μπορούσε∙ του φαινόταν ένα όνειρο. Τελικά
+κούνησε τον Τζατσίντο, προσπάθησε να τον ανασηκώσει, του είπε
+γλυκά:
+«Άντε, έλα μέσα! Η μαλάρια παραφυλάει….»
+
+Το σώμα όμως του νεαρού έμοιαζε να είναι από σίδερο,
+ξαπλωμένο βαρύ, κολλημένο επάνω στη γη από όπου φαινόταν ότι
+δεν ήθελε πια να ξεκολλήσει.
+
+Ο Έφις ξαναμπήκε στην καλύβα, αλλά άργησε να κλείσει τα
+μάτια, και στον ύπνο ακόμη τον βασάνιζε η ιδέα ότι έπρεπε να
+σχολιάσει την ιστορία του Τζατσίντο, αλλά δεν ήξερε πώς: καλά
+ή άσχημα.
+«Πρέπει να του πω: θάρρος, λοιπόν, θα γυρίσεις στο σωστό
+δρόμο! Στο κάτω κάτω παιδί ήσουν ακόμη, ένα ορφανό….»
+
+Ονειρεύτηκε όμως τη Νοέμι που τον κοίταζε με κακία και του
+έλεγε ψιθυριστά, μέσα από τα δόντια:
+«Τον βλέπεις; Τον βλέπεις τι άνθρωπος είναι;»
+
+Ξύπνησε με ένα βάρος στην καρδιά. Αν και ήταν ακόμη νύχτα
+σηκώθηκε, αλλά ο Τζατσίντο είχε κιόλας φύγει.
+
+Δεν ξαναφάνηκε για πολλές μέρες και ο Έφις άρχισε ν’ ανησυχεί
+και για τον λόγο ότι τα λαχανικά και τα φρούτα στοιβάζονταν
+στη σκιά της καλύβας και δεν ερχόταν κανείς να τα πάρει.
+
+Κάθε απόβραδο ο ντον Πρέντου, που κατείχε μεγάλες εκτάσεις
+γης προς τη θάλασσα, περνούσε επιστρέφοντας στο χωριό και
+όταν έβλεπε τον υπηρέτη, άπλωνε το δείκτη του χεριού του προς
+τη γη των εξαδέλφων του κι έπειτα τον έφερνε στο στήθος του
+σαν να ήθελε να πει ότι περίμενε την απαλλοτρίωση και την
+κατοχή από αυτόν του μικρού κτήματος, αλλά ο Έφις,
+συνηθισμένος σ’ εκείνη τη μιμητική, τον χαιρετούσε και με τη
+σειρά του έκανε νόημα με το χέρι και με το κεφάλι πώς «όχι,
+όχι».
+
+Μετά την εξομολόγηση του Τζατσίντο ανησυχούσε όταν έβλεπε τον
+ντον Πρέντου∙ του φαινόταν πιο ειρωνικός από το συνηθισμένο.
+
+Ένα απόβραδο τον περίμενε πλάι στην αιμασιά, και του είπε:
+«Ντον Πρέντου, πείτε μου, είδατε το μικρό μου αφεντικό; Ένα
+βράδυ ήρθε εδώ και είχε πυρετό και τώρα ανησυχώ για κείνον».
+
+Ο ντον Πρέντου γέλασε πάνω από το άλογό του, με εκείνο το
+βεβιασμένο γέλιο του με το στόμα κλειστό και τα μάγουλα
+φουσκωμένα.
+«Χθες βράδυ τον είδα να παίζει στου Μιλέζου∙ έχανε μάλιστα!»
+«Έχανε!», επανέλαβε ο Έφις χαμένος.
+«Όπως το λες! Θέλεις πάντα να κερδίζει;»
+«Εμένα μου είπε πως δεν έπαιζε ποτέ….»
+«Και τον πιστεύεις; Ακόμη και να τον πυροβολήσεις δεν λέει
+την αλήθεια. Δεν είναι όμως κακός: λέει ψέματα, έτσι, επειδή
+του φαίνονται αλήθειες, όπως κάνουν τα μικρά παιδιά.»
+«Πράγματι, σαν μικρό παιδί….»
+«Ένα μικρό παιδί με όλα του τα δόντια όμως! Και πώς μασάει!
+Θα σας φάει και το κτηματάκι. Έφις, θυμήσου: εδώ είμαι εγώ!
+Διαφορετικά, θα τις φας….»
+
+Ο Έφις τον κοίταζε από κάτω, φοβισμένος κι εκείνος ο ογκώδης
+καβαλάρης του φαινόταν, μέσα στο πορφυρό δειλινό, σαν ένα
+πουλί της συμφοράς, ένα από τα τόσα νυχτερινά τέρατα που τον
+φόβιζαν.
+«Χριστέ μου, σώσε μας. Παναγιά μου του Ριμέντιο, φύλαξέ μας…»
+
+Ο ντον Πρέντου είχε κιόλας απομακρυνθεί όταν ο Έφις τον
+πρόφτασε στη μεγάλη στράτα προσφέροντάς του με τα δυο του
+χέρια ένα καλάθι γεμάτο φρούτα και λαχανικά.
+«Ντον Πρέντου, στείλτε αυτό με την υπηρέτριά σας στις κυράδες
+μου. Εγώ δεν μπορώ να εγκαταλείψω το κτηματάκι…. και ο ντον
+Τζατσίντο δεν έρχεται…»
+
+Στην αρχή εκείνος τον κοίταξε έκπληκτος, έπειτα ένα
+καλοσυνάτο χαμόγελο χάραξε στα σαρκώδη του χείλη. Ανασήκωσε
+το ένα του πόδι και είπε:
+«Κοίτα εκεί, έχει τόπο.»
+
+Ο Έφις έβαλε το καλάθι μέσα στο δισάκι και ενώ ο ντον Πρέντου
+απομακρυνόταν χωρίς να πει τίποτε άλλο, επέστρεψε επάνω, στην
+καλύβα του. Φοβόταν μήπως οι κυράδες του τού βάλουν τις
+φωνές. ΄Ηξερε ότι αυτό που έκανε ήταν σοβαρό, ίσως λάθος,
+αλλά δεν μετάνιωνε. Ένα μυστηριώδες χέρι λες και τον έσπρωξε
+κι εκείνος ήξερε πως όλα όσα γίνονταν έτσι, κάτω από μια
+υπερφυσική δύναμη, ήταν πράξεις καλές.
+
+Περίμενε τον Τζατσίντο μέχρι αργά. Τ’ ολόγιομο φεγγάρι
+φώτιζε την κοιλάδα και η νύχτα ήταν τόσο φωτεινή που ξεχώριζε
+η σκιά κάθε βλαστού. Ακόμη και τα φαντάσματα εκείνη τη νύχτα
+δεν τολμούσαν να βγούνε, τόσο φως υπήρχε τριγύρω. Και το νερό
+μουρμούριζε μοναχικό, χωρίς να το συντροφεύουν τα χτυπήματα
+από το πλύσιμο των ρούχων των πάνας. Και τα φαντάσματα ήταν
+γαλήνια εκείνη τη νύχτα. Ο υπηρέτης μόνο δεν μπορούσε να
+κοιμηθεί. Σκεφτόταν την ιστορία του Τζατσίντο και του
+λιμενάρχη και δοκίμαζε μιαν ατέλειωτη γλύκα, μιαν ατέλειωτη
+θλίψη.
+
+Όλοι σ’ αυτόν τον κόσμο σφάλλουμε, άλλος πιο πολύ, άλλος πιο
+λίγο, σήμερα ή αργά ή γρήγορα: τι πάει να πει αυτό; Μήπως ο
+λιμενάρχης δεν είχε συγχωρήσει; Γιατί δε θα έπρεπε να
+συγχωρήσουν και οι άλλοι; Α, εάν όλοι συγχωρούσαμε ο ένας τον
+άλλο! Ειρήνη θα βασίλευε στον κόσμο: όλα θα ήταν καθαρά και
+ήρεμα, όπως εκείνη τη φεγγαρόφωτη νύχτα.
+
+Σηκώθηκε και πήγε να κάνει μια βόλτα στο κτηματάκι. Ναι, στο
+φωτεινό μονοπάτι διαγραφόταν ακόμη και η σκιά των λουλουδιών.
+Τα φύλλα από τις φραγκοσυκιές είχαν τ’ αγκάθια τους στη σκιά,
+και όπου το νερό ήταν στάσιμο, κάτω στο ποτάμι,
+αντικαθρεφτίζονταν τ’ αστέρια.
+
+Να όμως μια σκιά που κινείται πίσω από την αιμασιά, ανάμεσα
+στα σκλήθρα. Είναι ένα ασουλούπωτο ζώο, μαύρο, με ασημένια
+πόδια: τρίζει επάνω στην άμμο, σταματά.
+
+Ο Έφις έτρεξε κάτω∙ νόμιζε ότι πετούσε.
+«Είσαι εσύ! Είσαι εσύ; Με τρόμαξες.»
+
+Ο Τζατσίντο έφερε στο πλάι του το ποδήλατο και τον ακολούθησε
+σιωπηλός. Για άλλη μια φορά όμως, μόλις φτάσανε μπροστά στην
+καλύβα, έπεσε καταγής αναστενάζοντας.
+«Έφις, Έφις, δεν αντέχω άλλο…. Τι έκανες! Τι έκανες!»
+«Τι έκανα;»
+«Ούτε εγώ ξέρω καλά καλά. Ήρθε η υπηρέτρια του θείου Πιέτρο
+και έφερε ένα καλάθι. Είπε ότι το έδωσες εσύ στο αφεντικό
+της. Στο σπίτι ήταν η θεία Ρουθ και η θεία Νοέμι, ενώ η θεία
+Έστερ είχε πάει στις παρακλήσεις. Πήραν το καλάθι,
+ευχαρίστησαν την υπηρέτρια και της έδωσαν και φιλοδώρημα.
+Μετά όμως η θεία Νοέμι λιποθύμησε. Η θεία Ρουθ όμως την
+πέρασε για νεκρή και έβαλε φωνή. Τρέξανε να φωνάξουν την θεία
+Έστερ που ήρθε τρομαγμένη και για πρώτη φορά κι εκείνη με
+κοίταξε άγρια και μου είπε ότι ήρθα για να τις ξεκάνω. Θεέ
+μου, Θεέ μου! Εγώ έβρεχα το πρόσωπο της θείας Νοέμι με ξύδι
+και έκλαιγα, σου το ορκίζομαι στη μάνα μου, έκλαιγα χωρίς να
+ξέρω το γιατί. Τελικά η θεία Νοέμι συνήλθε και με απομάκρυνε
+με το χέρι της, ενώ έλεγε: καλύτερα να είχα πεθάνει πριν
+έρθει αυτή η μέρα. Εγώ τη ρωτούσα: γιατί; γιατί; θεία Νοέμι,
+γιατί; Κι εκείνη με το ένα χέρι με απομάκρυνε  και με το άλλο
+έκρυβε τα μάτια. Τι βάσανο! Γιατί ήρθα, Έφις; Γιατί;»
+
+Ο υπηρέτης δεν ήξερε τι να πει. Τώρα έβλεπε, ναι, το λάθος
+που έκανε δίνοντας το καλάθι στον ντον Πρέντου και σκεφτόταν
+πώς να επανορθώσει, αλλά δεν έβρισκε τον τρόπο, δεν ήξερε
+γιατί και για άλλη μια φορά αισθανόταν όλο το βάρος των
+συμφορών των αφεντικών του να πέφτει επάνω του.
+«Ησύχασε», είπε τελικά. «Θα πάω εγώ αύριο στο χωριό και θα τα
+ταχτοποιήσω όλα.»
+
+Τότε ο Τζατσίντο ξαναπήρε κουράγιο.
+«Πρέπει να πεις στις θείες ότι δεν ήμουν εγώ εκείνος που σε
+συμβούλεψε να αναθέσεις στο θείο Πιέτρο να παραδώσει το
+καλάθι με τις προμήθειες. Εκείνες αυτό πιστεύουν. Πιστεύουν,
+και κυρίως η θεία Νοέμι, ότι εγώ γυρεύω τη φιλία του θείου
+Πιέτρο για να τις πάω κόντρα. Εγώ είμαι φίλος με όλους, γιατί
+να μην είμαι και με το θείο Πιέτρο; Οι θείες όμως ξέρουν ότι
+εκείνος θέλει ν’ αγοράσει το κτηματάκι. Τι φταίω εγώ; Μήπως
+εγώ θέλω να το πουλήσω;»
+«Κανείς δεν θέλει να το πουλήσει. Γιατί να μιλάμε γι’ αυτά τα
+πράγματα; Εσύ όμως, ψυχή μου, εσύ…. εσύ προχθές το βράδυ
+έλεγες το ένα, έλεγες το άλλο: έταζες τον ουρανό με τ’ άστρα,
+για να κάνεις ευτυχισμένες τις θείες σου. Χθες βράδυ όμως
+πήγες να παίξεις….»
+«Με το πολύ παιχνίδι κερδίζει κανείς. Θέλω να κερδίσω για
+εκείνες, ακριβώς. Όχι, δεν θέλω πια να τους γίνομαι βάρος.
+Θέλω να πεθάνω… Βλέπεις,» πρόσθεσε χαμηλόφωνα «τώρα, μετά τη
+σημερινή σκηνή, μου φαίνεται πως είμαι ακόμη στο σπίτι του
+λιμενάρχη…. Ο Θεός να με βοηθήσει, Έφις!»
+
+Ο Έφις άκουγε με τρόμο: ένοιωθε να βρίσκεται πάλι μπροστά στο
+τραγικό πεπρωμένο της οικογένειας με την οποία βρισκόταν
+δεμένος όπως είναι κολλημένο το βρύο στην πέτρα, και δεν
+ήξερε τι να πει, δεν ήξερε τι να κάνει.
+«Ωχ», αναστέναξε βαθειά ο Τζατσίντο. «Σίγουρα όμως θα φύγω
+από δω. Δε θα περιμένω να με διώξουν! Δεν έχουν έλεος οι
+θείες μου, και κυρίως η θεία Νοέμι. Δε με νοιάζει όμως. Αυτή
+δε συγχώρεσε τη μητέρα μου, πώς μπορεί να συγχωρέσει εμένα;
+Εγώ όμως, εγώ όμως….»
+
+Χαμήλωσε το κεφάλι και έβγαλε από την τσέπη ένα γράμμα.
+«Βλέπεις, Έφις; Τα ξέρω όλα. Εάν η θεία Νοέμι δεν συγχώρεσε
+τη μητέρα μου ύστερα απ’ αυτό το γράμμα, πώς μπορεί να έχει
+καλή ψυχή; Ξέρεις τι γράφει αυτό το γράμμα, εσύ το έφερες στη
+θεία Νοέμι. Κι εγώ της το πήρα: ήταν πάνω στο κρεβάτι την
+μέρα που έφτασα. Διάβασα μερικές αράδες, μετά το πήρα από το
+ντουλάπι, σήμερα…. Είναι δικό μου, είναι της μητέρας μου,
+είναι δικό μου… Δεν αξίζει σ’ αυτό το γράμμα να βρίσκεται
+εκεί…»
+«Τζατσίντο! Δώστο μου!» είπε ο Έφις απλώνοντας τα χέρια. «Δεν
+είναι δικό σου! Δώστο μου: θα το επιστρέψω εγώ στις κυράδες
+μου.»
+
+Ο Τζατσίντο όμως έσφιγγε το γράμμα μέσα στα χέρια του και
+κουνούσε το κεφάλι. Ο Έφις προσπάθησε να του το πάρει.
+Παρακαλούσε, λες και ζητιάνευε.
+«Τζατσίντο, δώστο μου. Θα το επιστρέψω εγώ, θα το ξαναβάλω
+στο ντουλάπι. Εγώ θα μιλήσω μαζί τους, θα τις ηρεμήσω. Εσύ
+περίμενέ με εδώ, αλλά δώσε μου το γράμμα.»
+
+Ο Τζατσίντο τον κοίταξε. Ο ώμος του έτρεμε, αλλά τα μάτια του
+ήταν ψυχρά, σχεδόν άσπλαχνα. Τότε ο Έφις πετάχτηκε επάνω, τον
+έπιασε από τους ώμους και του ψιθύρισε στο αυτί:
+«Κλέφτη!»
+
+Ο Τζατσίντο είχε την αίσθηση ότι τον άρπαξε ένα όρνιο∙ άνοιξε
+τα χέρια και το γράμμα έπεσε καταγής.
+
+
+Κεφάλαιο έβδομο
+
+Με το ξημέρωμα ο Έφις ξεκίνησε για το χωριό.
+
+Τα αηδόνια τραγουδούσαν και όλη η κοιλάδα είχε πάρει ένα
+χρυσαφί χρώμα – ένα γαλάζιο χρυσαφί από την αντανάκλαση του
+φωτεινού ουρανού. Κάποια φιγούρα ψαρά διαγραφόταν ακίνητη σαν
+να ήταν διπλή ζωγραφιά: μια επάνω στο πράσινο της όχθης και
+μια άλλη επάνω στο πράσινο του νερού που λίμναζε ανάμεσα στις
+άσπρες κροκάλες.
+
+Αν και ήταν νωρίς όταν έφτασε στο χωριό, ο Έφις είδε την
+τοκογλύφο να γνέθει στην αυλή της, ανάμεσα στα παχιά
+γουρουνάκια και στα ερωτευμένα περιστέρια και τη χαιρέτησε
+κάνοντας της νόημα ότι θα περνούσε αργότερα. Εκείνη απάντησε
+κουνώντας το αδράχτι: μπορούσε να περιμένει, δεν βιαζόταν.
+
+Πιο πάνω, να η θεια-Ποτόι, με μια γαβάθα γάλα για τα παιδιά.
+Ο Έφις προσπάθησε να την προσπεράσει, αλλά η γριά άρχισε να
+μιλάει δυνατά και αναγκάστηκε να σταματήσει για να την
+ακούσει.
+«Λοιπόν, τι σου έκανα; Επειδή τα παιδιά αγαπιούνται,  εμείς
+οι γέροι πρέπει να μισούμε ο ένας τον άλλο;»
+«Βιάζομαι, κυρά Ποτόι.»
+«Το ξέρω, έχετε φασαρίες στο σπίτι. Δεν φταίω όμως εγώ. Εγώ
+είμαι η χαμένη σ’ αυτή την περίπτωση. Το μικρό σου αφεντικό
+θέλει να μένει η Γκριζέντα στο σπίτι, να μην περπατάει πια
+ξυπόλητη, να μην πάει πια στο ποτάμι να πλένει. Εγώ πρέπει να
+κάνω την υπηρέτρια, αλλά το κάνω με ευχαρίστηση επειδή είναι
+για την ευτυχία των παιδιών….»
+«Κύριε ελέησον!» αναστέναξε ο Έφις. «Αφήστε με κυρά Ποτόι.
+Προσευχηθείτε στο Χριστό, προσευχηθείτε στην Παναγιά μας του
+Ριμέντιο…»
+«Μέσα μας βρίσκεται η γιατρειά» αποφάνθηκε η γριά. «Καρδιά
+πρέπει να έχουμε, τίποτ’ άλλο….»
+«Καρδιά πρέπει να έχουμε», μονολογούσε ο Έφις μπαίνοντας στο
+σπίτι των κυράδων του.
+
+Στην αυλή ησυχία παντού και ήλιος. Άνθιζαν τα γιασεμιά πάνω
+από το πηγάδι και τα κόκαλα των πεθαμένων ανάμεσα στη χρυσή
+χλόη του παλιού νεκροταφείου. Το Βουνό περικύκλωνε με τη
+λευκοπράσινη κορυφή του το σπίτι. Ένα σκαλιστό κολονάκι είχε
+πέσει από το μπαλκόνι και βρισκόταν ανάμεσα στα χαλίκια σαν
+το απομεινάρι ενός βλήματος. Παντού ησυχία.
+
+Ο Έφις μπήκε και είδε ότι το καλάθι που είχε στείλει με τον
+ντον Πρέντου ήταν σχεδόν άδειο επάνω στο κάθισμα, σημάδι πως
+τα κηπευτικά είχαν κιόλας πουληθεί. Είχαν απομείνει μόνο τα
+μικρά κίτρινα μήλα του Σαν Τζοβάνι. Του φάνηκε πως
+ονειρεύεται. Κάθισε και ρώτησε:
+«Πού είναι οι άλλες; Τι έγινε;»
+«Η Έστερ είναι στην εκκλησία, η Νοέμι είναι επάνω», είπε η
+ντόνα Ρουθ, σκυμμένη επάνω από τον καφέ.
+
+Και δεν είπε τίποτε άλλο μέχρι να έρθουν οι αδελφές της, η
+ντόνα Έστερ με το δάχτυλο έξω από τον κόμπο που έκανε το
+σάλι, η Νοέμι χλωμή και σιωπηλή με τα μενεξεδιά της βλέφαρα
+χαμηλωμένα.
+
+Ο Έφις δεν είχε το θάρρος να τις κοιτάξει. Σηκώθηκε με
+σεβασμό μπροστά τους την ώρα που κάθονταν στον πάγκο και μόνο
+όταν η ντόνα Έστερ ρώτησε:
+«Έφις, ξέρεις τι συμβαίνει;» εκείνος σήκωσε τα μάτια και είδε
+την Νοέμι να τον καρφώνει με το βλέμμα, όπως ο δικαστής τον
+κατηγορούμενο.
+«Ξέρω. Εγώ φταίω. Για καλό όμως το έκανα.»
+«Όλα για καλό τα κάνεις εσύ! Φαντάσου να τα έκανες και για
+κακό! Στο μεταξύ όμως….»
+«Δεν είναι δα και εχθρός! Συγγενής είναι, στο κάτω κάτω!»
+«Από συγγενή θα το’βρεις, Έφις!»
+«Λοιπόν, δεν θα ξαναγίνει πια!»
+«Έφυγε;» ρώτησε τότε η ντόνα Έστερ, ανήσυχη.
+«Έφυγε; Ο ντον Πρέντου; Πού πήγε;»
+«Ποιος μιλάει για τον Πρέντου; Εγώ μιλούσα για εκείνο τον
+άθλιο.»
+
+Ο Έφις κοίταξε το καλάθι.
+«Εγώ εννοούσα τον ντον Πρέντου…. για εκείνο που έκανα χθες.»
+
+Η Νοέμι χαμογέλασε με ένα χαμόγελο όμως στραβό που έφερε το
+στόμα και το μάτι της προς το αριστερό της αυτί.
+«Έφις», είπε με ύφος αυστηρό, «μιλάμε για τον Τζατσίντο. Εσύ,
+όταν ήταν να έρθει, είπες: «Εάν η συμπεριφορά του είναι
+άσχημη, εγώ θα τον ξαποστείλω». Το είπες ή όχι;»
+«Το είπα.»
+«Τότε να κρατήσεις τον λόγο σου. Ο Τζατσίντο είναι η
+καταστροφή μας.»
+
+Ο Έφις χαμήλωσε για μια στιγμή το κεφάλι. Κοκκίνισε και
+ντρεπόταν που κοκκίνιζε, αλλά αμέσως πήρε θάρρος και ρώτησε.
+«Μπορώ να πω κάτι; Εάν είναι λάθος, σαν να μην το είπα.»
+«Μίλησε.»
+«Το παιδί δεν μου φαίνεται κακό. Ανατράφηκε άσχημα μέχρι
+τώρα. Έχασε τους γονείς του τη χειρότερη στιγμή γι’ αυτόν και
+απόμεινε σαν ένα ολομόναχο παιδί μέσα στους πέντε δρόμους και
+έτσι χάθηκε. Πρέπει να τον ξαναφέρουμε στο σωστό δρόμο. Εδώ
+τώρα, στο χωριό, δεν ξέρει τι να κάνει. Έχει μαλάρια, πλήττει
+και γι’ αυτό πάει να παίξει και να ερωτευτεί. Έχει όμως καλές
+ιδέες, είναι ευγενικό. Έδειξε ποτέ να μην σας σέβεται;… »
+«Όχι, αυτό όχι…», βιάστηκε ν’ απαντήσει η ντόνα Έστερ, αλλά
+και η ντόνα Ρουθ ένευσε αρνητικά. Η Νοέμι όμως είπε με πίκρα,
+σφίγγοντας λίγο τις γροθιές και απλώνοντάς τες προς τον Έφις:
+«Από τη στιγμή που ήρθε δεν κάνει άλλο από το να μην μας
+σέβεται. Μάλιστα, ήρθε χωρίς να μας πει τίποτα… Μόλις έφτασε
+άνοιξε παρτίδες με όλους εκείνους που μας περιφρονούν. Έπειτα
+άρχισε τους έρωτες με ένα κορίτσι από το χειρότερο σόι του
+χωριού. Μια που πάει ξυπόλυτη στο ποτάμι! Είναι και τεμπέλης
+και έχει και κακές συνήθειες, εσύ ο ίδιος το είπες. Εάν όλα
+αυτά δεν είναι έλλειψη σεβασμού προς εμάς, προς το σπίτι μας,
+τότε τι είναι; Πες μου εσύ, με το χέρι στην καρδιά….»
+«Είναι αλήθεια», παραδέχτηκε ο Έφις. «Είναι όμως ακόμη παιδί,
+το ξαναλέω. Θα πρέπει να τον βοηθήσουμε, να του βρούμε μια
+δουλειά. Θέλω όμως να πω και κάτι άλλο….»
+«Μίλησε λοιπόν!», είπε η Νοέμι, αλλά με τέτοια περιφρόνηση
+που εκείνος πάγωσε. Παρ’ όλα αυτά τόλμησε:
+«Πιστεύω ότι θα του έκανε καλό εάν είχε δική του οικογένεια.
+Εάν αγαπάει πραγματικά εκείνο το κορίτσι….. γιατί να μην τον
+αφήσετε να την πάρει;….»
+
+Η Νοέμι πετάχτηκε επάνω, ακουμπώντας τα πόδια της που έτρεμαν
+στον πάγκο.
+«Σε πλήρωσε για να τα λες αυτά;»
+
+Τότε εκείνος πήρε το θάρρος να την κοιτάξει μέσα στα μάτια
+και μια απάντηση μόνο: «δεν είμαι από εκείνους που
+πληρώνονται» γέμισε το στόμα του με πικρό σάλιο, αλλά κατάπιε
+τις λέξεις και το σάλιο, επειδή είδε την ντόνα Έστερ να
+τραβάει το πανωφόρι της Νοέμι και την ντόνα Ρουθ, χλωμή, να
+τον κοιτάζει ικετευτικά και κατάλαβε ότι όλες μάντεψαν την
+απάντησή του επειδή ήξεραν ότι δεν ήταν ένας υπηρέτης εκείνος
+που μπορούσε να χρηματισθεί ή καλύτερα ήταν, ναι, ένας
+υπηρέτης που τίποτε στον κόσμο δεν μπορούσε να τον
+ανταμείψει.
+«Ντόνα Νοέμι! Λέτε πράγματα χωρίς να σκέφτεστε, ντόνα Νοέμι!
+Ο ανιψιός σας δεν έχει χρήματα για να μπορέσει να με
+πληρώσει, αλλά και αν ακόμη είχε, δε θα του έφταναν!», είπε
+ωστόσο, τρέμοντας από μνησικακία, και η Νοέμι ξανακάθισε
+ακουμπώντας τα χέρια επάνω στα γόνατα για να κρύψει το
+τρέμουλο.
+«Όσο για λεφτά, έχει! Όχι δικά του, αλλά έχει.»
+«Και ποιος του τα δίνει;»
+
+Έξι μάτια τον κοίταζαν έκπληκτα. Η Νοέμι ξανάρχισε να
+ειρωνεύεται, αλλά η ντόνα Έστερ ακούμπησε το χέρι της στο
+χέρι εκείνης και είπε με ήπιο τόνο.
+«Του δίνει λεφτά η Καλίνα. Νομίζαμε ότι το ξέρεις, Έφις!
+Παίρνει από την Καλίνα με τόκο και ο Πρέντου του υπόγραψε
+κάποιες συναλλαγματικές, επειδή ελπίζει έτσι να μας πάρει το
+κτηματάκι. Καταλαβαίνεις!»
+
+Καταλάβαινε. Με σκυμμένο το κεφάλι, με τα μάτια κλειστά,
+χλωμός, ανοιγόκλεινε τις γροθιές τρομαγμένος και δεν
+κατάφερνε να  απαντήσει.
+«Κι εσείς πιστεύατε ότι εγώ το ήξερα; Πώς και γιατί;»,
+διερωτόταν.
+«Ναι», είπε η Νοέμι σκληρά. «Πιστεύαμε ότι το ήξερες, και όχι
+μόνο, αλλά ακόμη ότι εγγυήθηκες γι’ αυτόν στη φίλη σου
+Καλίνα….»
+«Φίλη μου;», φώναξε με ορθάνοιχτα τα μάτια από τον φόβο. Και
+θόλωσε το μυαλό του. Φώναξε ακόμη μερικές λέξεις, χωρίς να
+ξέρει τι λέει και έφυγε τρεχάτος ανεμίζοντας το σκούφο του,
+σαν να πήγαινε να σβήσει πυρκαγιά.
+
+Βρέθηκε μέσα στην στη μικρή αυλή της τοκογλύφου.
+
+Ηρεμία επικρατούσε εκεί μέσα, όπως στην Κιβωτό του Νώε. Τα
+άσπρα περιστέρια γουργούριζαν, με τα κοραλλένια πόδια τους να
+ακουμπούν στο υπέρθυρο της μικρής πόρτας, κάτω από  μια
+κληματίδα που σχημάτιζε μια χρυσή γιρλάντα πάνω από το
+σκοτεινό άνοιγμα της πόρτας. Και μέσα σ’ αυτό το σκηνικό η
+τοκογλύφος έγνεθε, με τα μικρά, γυμνά της πόδια μέσα στις
+κεντητές παντόφλες και τη μαντίλα διπλωμένη στο κεφάλι.
+
+Η οργή του Έφις τάραξε την ηρεμία του τόπου.
+«Πες μου αμέσως πώς πάνε τα πράγματα με τον ντον Τζατσίντο.»
+
+Η τοκογλύφος ανασήκωσε τα άτριχα φρύδια της και τον κοίταξε
+ήρεμα.
+«Εκείνος σε στέλνει;»
+«Ο δήμιος που θα σε κρεμάσει με στέλνει! Μίλα, και γρήγορα
+μάλιστα.»
+
+Με μια απειλητική χειρονομία της σταμάτησε το αδράχτι κι
+εκείνη φοβήθηκε, αλλά δεν το έδειξε.
+«Οι κυράδες σου σε στέλνουν τότε; Να τους πεις, λοιπόν, να
+μην ανησυχούν. Υπάρχει καιρός για την πληρωμή, δεν βιάζομαι.
+Συνολικά έδωσα τετρακόσια σκούδα στο παλικάρι. Άρχισε να μου
+ζητάει λεφτά όταν ήμασταν στο πανηγύρι. Ήθελε να κάνει
+εντύπωση. Έλεγε πως περίμενε λεφτά από τη Ρώμη. Μου έδωσε μια
+συναλλαγματική υπογραμμένη από τον ντον Πρέντου. Πώς μπορούσα
+να πω όχι; Έπειτα γύρισε εδώ. Μου είπε ότι τα λεφτά από τη
+Ρώμη τα έπαιξε με τον Μιλέζο και έχασε. Εγώ του είπα ότι θα
+πήγαινα την συναλλαγματική στον ντον Πρέντου. Τότε φοβήθηκε
+και μου έφερε μιαν άλλη με την υπογραφή της ντόνας Έστερ. Κι
+έτσι του έδωσα και άλλα χρήματα. Πώς μπορούσα να πω όχι; Εσύ
+δεν ήξερες τίποτα;» κατέληξε ξαναρχίζοντας το γνέσιμο.
+
+Ο Έφις ένοιωσε ταπεινωμένος. Θυμόταν ότι η ντόνα Έστερ είχε
+γράψει κρυφά στον Τζατσίντο να έρθει∙ κρυφά μπορούσε να
+υπογράψει και τη συναλλαγματική. Πώς θα πλήρωναν; Του
+φαινόταν ότι δεν μπορούσε πια να κινηθεί, ότι τα πόδια του
+ήταν πρησμένα, βαριά από το αίμα που κατέβαινε προς τα κάτω
+αφήνοντας άδεια την καρδιά και το κεφάλι του και τα χέρια του
+άπραγα. Πώς θα πλήρωναν;
+
+Και η τοκογλύφος έγνεθε και τα περιστέρια γουργούριζαν και οι
+κότες τσιμπούσαν τις μύγες που κάθονταν επάνω στη ροδαλή
+κοιλιά από τα γουρουνάκια ξαπλωμένα στον ήλιο: ο κόσμος όλος
+ήταν ήρεμος. Εκείνος μόνο αγωνιούσε.
+«Α, ώστε δεν το ήξερες; Πίστευα πως ένα μέρος από τα χρήματα
+το κράτησαν οι κυράδες σου για να σε πληρώσουν. Ήθελα να
+προτείνω στον ντον Τζατσίντο να βγάλει και να μου δώσει τα
+δέκα σκούδα που μου χρωστάς, αλλά, μα την πίστη μου, σκέφτηκα
+μετά πως δεν ήταν σωστό. Εάν όμως, όταν ανανεώσουμε τη
+συναλλαγματική, κάνουμε το λογαριασμό…..»
+
+Ο Έφις κατέβαλε προσπάθεια για να μετακινηθεί. Ξανατράβηξε το
+σκούφο από το κεφάλι του και άρχισε να τον χτυπάει στο
+πρόσωπό της, τρελός από απελπισία.
+«Α, καταραμένη να ’σαι….. α, που να σε δω κρεμασμένη…. α, τι
+έκανες;»
+
+Στη μικρή αυλή όλα γίνανε άνω κάτω: τα περιστέρια πέταξαν στη
+στέγη, οι γάτες σκαρφάλωσαν στους τοίχους, μόνο η γυναίκα
+σιωπούσε για να μην τραβήξει την προσοχή του κόσμου και
+έσκυβε για ν’ αποφύγει τα χτυπήματα προστατεύοντας τον εαυτό
+της με το αδράχτι. Πετάχτηκε επάνω, έκανε μερικά βήματα πίσω
+και όταν βρέθηκε μέσα στην κουζίνα πήγε στη γωνιά πίσω από
+την πόρτα, άρπαξε με τα δυο της χέρια ένα σιδερένιο λοστό και
+ορθώθηκε με την πλάτη κολλημένη στον τοίχο, τρομερή σαν
+Νέμεση με το ρόπαλο.
+
+Και ήταν εκείνη τώρα πού έκανε τον άντρα να υποχωρήσει,
+λέγοντάς του χαμηλόφωνα, με ύφος απειλητικό:
+«Φύγε, φονιά! Φύγε….»
+
+Εκείνος υποχωρούσε.
+«Φύγε! Τι γυρεύεις από μένα, εσύ; Μήπως έρχομαι εγώ να σε
+βρω; Όλοι εσείς σ’ εμένα έρχεστε, όταν η πείνα ή το βίτσιο
+σας σπρώχνουν. Ήρθε ο ντον Τζάμε, ήρθαν οι κόρες του, ήρθε ο
+εγγονός του. Ήρθες κι εσύ, φονιά! Και όταν έχετε ανάγκη είστε
+καλοί, μετά όμως γίνεστε άγριοι σαν λυσσασμένοι λύκοι.
+Φύγε….»
+
+Ο Έφις στεκόταν στην πόρτα∙ εκείνη συνέχιζε να τον διώχνει.
+«Πρέπει να σου πω ότι δεν μπορώ να κάνω πια υπομονή, έτσι που
+με μεταχειρίζεστε. Ή θα με πληρώσετε μόλις λήξη η
+συναλλαγματική, τον Σεπτέμβρη, ή θα τη διαμαρτυρήσω. Και εάν
+η υπογραφή είναι ψεύτικη, θα το βάλω στη φυλακή το παλικάρι.
+Φύγε!»
+
+Έφυγε. Δεν επέστρεψε όμως στο σπίτι, περιπλανιόταν στο έρημο
+χωριουδάκι κάτω από τον ήλιο. Σκόνταφτε στις ηφαιστειακές
+πέτρες, σκόρπιες εδώ κι εκεί, και του φαινόταν πως ο σεισμός
+που ανέφερε η παράδοση έγινε εκείνο το πρωί.
+
+Γυρόφερνε ανάμεσα στα χαλάσματα και είχε την εντύπωση ότι
+χρέος του ήταν να σκάψει, να βγάλει τα πτώματα κάτω από τα
+ερείπια, τους θησαυρούς του υπεδάφους, αλλά να μην μπορεί,
+έτσι μόνος που ήταν, τόσο αδύναμος, τόσο αβέβαιος από το πού
+ν’ αρχίσει.
+
+Περνώντας εμπρός από την εκκλησία είδε ότι ήταν ανοιχτή και
+μπήκε. Δεν είχε λειτουργία, αλλά η νεωκόρισσα καθάριζε την
+εκκλησία και ακουγόταν το θρόισμα της σκούπας στη σιωπή του
+μισοσκόταδου, λες και οι αρχαίες πυργοδέσποινες περνούσαν από
+εκεί με τα φορέματά τους από μπροκάρ να σέρνονται στο πάτωμα.
+
+Ο Έφις γονάτισε στο συνηθισμένο μέρος κάτω από τον άμβωνα,
+ακούμπησε το κεφάλι στην κολώνα και προσευχήθηκε. Το αίμα
+άρχισε πάλι να κυκλοφορεί στις φλέβες του, αλλά ζεστό και
+βαρύ σαν τη λάβα. Ο πυρετός τον κατάτρωγε, οι λοξές ακτίνες
+από ασημί λεπτή σκόνη που έπεφταν από την κατεστραμμένη στέγη
+του φαίνονταν να σχηματίζουν άσπρες τρύπες επάνω στο μαύρο
+πάτωμα και οι χλωμές φιγούρες των εικόνων κοίταζαν όλες προς
+τα κάτω, έσκυβαν, ήταν έτοιμες να ξεκολλήσουν και να πέσουν.
+
+Η Μαγδαληνή προχωράει εμπρός, προβάλλει από το μαύρο της
+κάδρο στα όρια του άγνωστου. Η αγάπη, η θλίψη, η τύψη και η
+ελπίδα γελούν και κλαίνε μέσα στα βαθειά της μάτια και στο
+πικρό της στόμα.
+
+Ο Έφις την κοιτά, την κοιτά και σαν να θυμάται μια
+προηγούμενη ζωή, πολύ παλιά και του φαίνεται ότι τον καλεί να
+πλησιάσει, να την βοηθήσει να κατέβει, να την ακολουθήσει…..
+
+Έκλεισε τα μάτια. Το κεφάλι του έτρεμε. Του φαινόταν πως
+περπατούσε μαζί της επάνω στην άμμο κατά μήκος του ποταμού,
+κάτω από το φεγγάρι: πήγαιναν, πήγαιναν σιωπηλοί, φρόνιμοι.
+Έφτασαν στη δημοσιά πλάι στο γεφύρι. Εκεί κάτω το όραμα
+μπερδευόταν. Υπήρχε ένα κάρο και επάνω του καθόταν η Λία,
+κρυμμένη ανάμεσα σε σάκους. Το κάρο εξαφανιζόταν μέσα στη
+νύχτα, αλλά επάνω στη γέφυρα, κάτω από το φεγγάρι, έμενε ο
+ντον Τζάμε νεκρός, ξαπλωμένος στη σκόνη, με ένα μελανό
+εξόγκωμα σαν ρώγα σταφυλιού στο σβέρκο. Ο Έφις γονάτιζε πλάι
+στο νεκρό και τον ταρακουνούσε.
+«Ντον Τζάμε, αφέντη μου, έλα, έλα! Οι κόρες σου σε
+περιμένουν.»
+
+Ο ντον Τζάμε έμενε ακίνητος.
+
+Και ο λυγμός του ήταν τόσο δυνατός που η νεωκόρισσα τον
+πλησίασε με τη σκούπα.
+«Έφις, τι έχεις; Είσαι άρρωστος;»
+
+Γούρλωσε τα τρομαγμένα του μάτια και νόμισε ότι βλέπει ακόμη
+την Καλίνα με το λοστό να του φωνάζει: «Φονιά!».
+«Έχω πυρετό….. Μου φαίνεται θα πεθάνω. Θα ήθελα να
+εξομολογηθώ…»
+«Κι εδώ στην κολώνα βρήκες να το κάνεις; Στο Χριστό να
+εξομολογηθείς!», ψιθύρισε η νεωκόρισσα χαμογελώντας ειρωνικά,
+αλλά ο Έφις ακούμπησε πάλι το κεφάλι στην κολώνα του άμβωνα
+και με τα μάτια στραμμένα προς την Αγία Τράπεζα άρχισε να
+ψελλίζει μπερδεμένα λόγια. Χοντρά δάκρυα κυλούσαν στο πρόσωπό
+του, κατέβαιναν στο πηγούνι του που έτρεμε και σταγόνα
+σταγόνα έπεφταν στη γη.
+
+Ο Τζατσίντο τον περίμενε ξαπλωμένος μπροστά στην καλύβα.
+
+Μόλις τον είδε να ανεβαίνει με το καλάθι στο χέρι που
+φαινόταν να τον τραβάει προς τα κάτω παρόλο που ήταν άδειο,
+κατάλαβε πως τα ήξερε όλα. Τόσο το καλύτερο! Έτσι μπορούσε να
+απελευθερωθεί από το πιο αισχρό μέρος του βάρους που τον
+πλάκωνε: από τη σιωπή.
+«Λέγε μου», είπε, ενώ ο Έφις πήγαινε να καθίσει στη
+συνηθισμένη θέση χωρίς ν’ αφήσει το καλάθι από το χέρι του.
+«Λέγε!», επανέλαβε δυνατότερα όταν είδε τον άλλο να σιωπά.
+«Τώρα;» ο Έφις αναστέναξε.
+«Και τώρα; Οι κυράδες μου ηρέμησαν κάπως επειδή τους
+υποσχέθηκα να σε διώξω, καταλαβαίνεις; Πιστεύουν ότι τις
+συναλλαγματικές τις υπόγραψε πράγματι ο ντον Πρέντου κι εγώ
+δεν είχα το θάρρος να τους πω την αλήθεια επειδή οι υπογραφές
+είναι ψεύτικες, έτσι δεν είναι; Λοιπόν, έτσι δεν είναι; Α,
+Τζατσίντο, ψυχή μου, τι έκανες! Και τώρα; Θα πας στο Νούορο;
+Θα δουλέψεις; Θα ξεχρεώσεις;»
+«Πολλά… είναι πολλά τα λεφτά, Έφις… Πώς θα τα καταφέρω;»
+
+Αλλά ο Έφις του μιλούσε χαμηλόφωνα, σκυμμένος επάνω του,
+παραληρώντας:
+«Φύγε, άνθρωπε του Θεού, φύγε! Θα ήθελα να μη φύγεις, αλλά
+εάν εγώ ο ίδιος σου το λέω είναι γιατί δεν υπάρχει άλλη
+σωτηρία. Θυμήσου τα ωραία λόγια που έλεγες εκείνο το βράδυ.
+Έλεγες: θέλω να είναι καλά οι θείες μου, θέλω ν’ αναστηθεί το
+σπίτι… Αυτά σκεφτόμουν κι εγώ, όταν ήταν να έρθεις. Και όμως!
+Εάν δεν πληρώσεις, η τοκογλύφος θα βγάλει στο σφυρί το
+κτηματάκι ή θα σε κλείσει φυλακή για τις ψεύτικες υπογραφές
+κι εκείνες θα πρέπει να βγουν στη ζητιανιά. Αυτά είναι τα
+κατορθώματά σου, αυτά! Ξέρω ότι δεν το έκανες από κακία. Εσύ,
+που εκείνο το βράδυ υποσχόσουν τόσα ωραία πράγματα, εσύ,
+άνθρωπε του Θεού….»
+
+Ο ώμος του Τζατσίντο άρχισε πάλι να τρέμει. Ανασήκωσε το
+πρόσωπο κάτω από το σκυμμένο πρόσωπο του Έφις και κοιτάζονταν
+απελπισμένα.
+«Δεν το έκανα για κακό. Ήθελα να κερδίσω χρήματα. Πώς γίνεται
+όμως σ’ αυτό το χωριό να κερδίζει κανείς; Εσύ το ξέρεις, εσύ
+που απόμεινες έτσι… έτσι… φουκαράς….»
+«Οι θείες δεν θα δώσουν ούτε μια δεκάρα», συνέχισε ύστερα από
+μια μικρή παύση όλο αγωνία. «Υπάρχει βέβαια και η υπογραφή
+της θείας Έστερ. Αναγκάστηκα να την πλαστογραφήσω επειδή… η
+τοκογλύφος δεν με δάνειζε. Θα πληρώσω όμως, θα δεις∙ και αν
+δεν τα καταφέρω θα πάω φυλακή. Δεν πειράζει.»
+«Φυλακή; Όχι, αυτό δε θα το επιτρέψω, όχι.»
+«Εσύ, λοιπόν, Έφις, έχεις λεφτά;»
+«Εάν είχα δεν θα ήμουν τώρα εδώ έτσι τσακισμένος! Θα είχα
+κιόλας εξοφλήσει τις συναλλαγματικές….».
+«Τι κάνουμε τότε, Έφις; Τι κάνουμε;»
+«Άκου λοιπόν. Θα πας πάλι στην τοκογλύφο και θα της ζητήσεις
+να σου δανείσει εκατό λιρέτες για να πας στο Νούορο. Εκεί θα
+ψάξεις δουλειά. Αυτό που έχει σημασία είναι ν’ αλλάξεις
+πορεία, τώρα. Να σταθείς στα πόδια σου επιτέλους.
+Καταλαβαίνεις;»
+
+Ο Τζατσίντο όμως, που μέχρι την τελευταία στιγμή ήλπιζε στη
+βοήθεια του υπηρέτη, δεν απάντησε, δεν ξαναμίλησε.
+Κουβαριασμένος σαν άρρωστο ζώο, άκουγε τις ακρίδες να πετούν
+θροΐζοντας ανάμεσα στα ξερά φύλλα και παρακολουθούσε με
+ηλίθιο βλέμμα το χτύπημα των φτερών τους που ιρίδιζαν. Δυο
+ενωμένες έπεσαν στο χέρι του, πράσινες και σκληρές σαν από
+μέταλλο. Ανατρίχιασε. Το μυαλό του πήγε στην Γκριζέντα:
+σκέφτηκε ότι θα έφευγε χωρίς να την ξαναδεί, έτσι φτωχός που
+ήταν θα έπρεπε να απαρνηθεί ακόμη και ένα κορίτσι φτωχό σαν
+κι εκείνον. Και έχωσε το πρόσωπο μέσα στη χλόη με αναφιλητά
+χωρίς να κλαίει ενώ οι ώμοι του ταράσσονταν από ένα έντονο
+τρέμουλο.
+
+
+Κεφάλαιο όγδοο
+
+Ήταν μια Πέμπτη βράδυ και η τοκογλύφος δεν έγνεθε από το φόβο
+της Τζομπιάνα, της γυναίκας της Πέμπτης, που εμφανίζεται σε
+όσες γνέθουν το βράδυ και μπορεί να τις βλάψει.
+
+Προσευχόταν όμως, καθισμένη στο σκαλάκι της πόρτας κάτω από
+την ασημί και μαύρη γιρλάντα της κληματαριάς στο φεγγαρόφωτο
+και κάθε φορά που κοίταζε γύρω τής φαινόταν ακόμη σαν να
+έβλεπε, εδώ κι εκεί επάνω στο φράχτη από τις φραγκοσυκιές, τα
+μάτια του Έφις πράσινα να πετάνε σπίθες από οργή. Ήταν οι
+πυγολαμπίδες.
+
+Ήταν οι πυγολαμπίδες, κι εκείνη όμως πίστευε στα αερικά, στην
+υπερφυσική ζωή των νυχτερινών πλασμάτων και θυμόταν τα
+παιδικά της χρόνια, όταν ήταν φτωχή και πήγαινε να ζητιανέψει
+και να μαζέψει ξερόκλαδα κάτω από τα ερείπια του κάστρου, ενώ
+την κυνηγούσαν σαν λυσσασμένα σκυλιά η πείνα και ο πυρετός
+της μαλάριας. Μια φορά, την ώρα που κατέβαινε ανάμεσα από τις
+πέτρες, κοφτερές σαν μαχαίρια, έχοντας απέναντί της έναν ήλιο
+κρεμεζί καρφωμένο πάνω από τα βιολετιά βουνά του ΝτοργΚαλί,
+ένας κύριος την έφτασε, σιωπηλός, αγγίζοντάς τη στον ώμο.
+Ήταν ντυμένος στα χρώματα του ήλιου και των βουνών και στην
+όψη έμοιαζε με έναν γιό του ντον Τζάμε Πιντόρ που πέθανε
+νέος.
+
+Τον αναγνώρισε αμέσως: ήταν ο Βαρόνος, ένας από τους τόσους
+αρχαίους Βαρόνους που τα φαντάσματά τους ζούσαν ακόμη ανάμεσα
+στα χαλάσματα του Κάστρου, μέσα στα υπόγεια που ήταν σκαμμένα
+κάτω από τον λόφο και κατέληγαν στη θάλασσα.
+«Κορίτσι μου», της είπε με ξενική προφορά, «τρέξε στην Κυρία
+της γέννας και παρακάλεσέ την ν’ ανέβει απόψε το βράδυ στο
+Κάστρο, επειδή η γυναίκα μου, η Βαρόνη, κοιλοπονά. Τρέξε,
+σώσε μια ψυχή. Κράτα το μυστικό. Πάρε αυτό.»
+
+Η Καλίνα όμως έτρεμε στηριζόμενη στο δεμάτι της από ξύλα που
+απέναντι από τον κρεμεζί ήλιο της φαινόταν μαύρο σύννεφο. Δεν
+μπόρεσε έτσι ν’ απλώσει το χεράκι της και τα χρυσά νομίσματα
+που της έδινε εκείνη τη στιγμή ο Βαρόνος έπεσαν καταγής.
+
+Εκείνος εξαφανίστηκε. Εκείνη πέταξε το δεμάτι, μάζεψε τα
+χρήματα τρομαγμένη σαν το πουλάκι που τσιμπάει τα ψίχουλα και
+το ’σκασε πηδώντας ευκίνητη. Αλλά η Κυρία της γέννας, αν και
+είδε τα ζεστά, υγρά νομίσματα μέσα στη χούφτα του κοριτσιού
+που έκαιγε, την έφτυσε στο πρόσωπο για να της φύγει ο φόβος
+και της είπε γελώντας:
+«Πήγαινε, γιατί έχεις πυρετό και παραισθήσεις. Τα νομίσματα
+θα πρέπει να τα βρήκες. Ακόμα βρίσκει κανείς εδώ κι εκεί κάτω
+από το Κάστρο. Δώστα μου κι εγώ θα σου τα κάνω ν’
+αυγατίσουν».
+
+Η Καλίνα της τα έδωσε. Κράτησε μόνο ένα με μια τρύπα και το
+κρέμασε στο λαιμό της περασμένο σ’ ένα δερμάτινο κορδόνι,
+κόκκινο.
+«Πηγαίνετε», είπε στη γυναίκα. «Σώστε μια ψυχή. Κάνετε πως
+δεν με πιστεύετε για να κρατήσω το μυστικό. Εγώ όμως θα το
+κρατήσω έτσι κι αλλιώς.»
+
+Και έπεσε καταγής σαν νεκρή.
+
+Η μαμή επέμενε όσο ζούσε ότι ήταν παραίσθηση του πυρετού∙
+όπως είναι γνωστό όμως, τα έλεγε όλα αυτά για να κρατήσει η
+Καλίνα το μυστικό.
+
+Τα νομίσματα στο μεταξύ αυγάτιζαν: αυγάτιζαν κάθε χρόνο και
+περισσότερο όπως τα ρόδια που έβλεπε εκείνη πράσινα και
+κόκκινα εκεί κάτω, τριγύρω στην αυλή του ντον Πρέντου Πιντόρ.
+
+Έπειτα ένα βράδυ είχε δοκιμάσει, όταν ήταν γριά πλέον, το
+ίδιο συναίσθημα χαράς και τρόμου ταυτόχρονα, όπως την πρώτη
+φορά. Φάνηκε μπροστά της ένας νεαρός κύριος, ίδιος ο Βαρόνος.
+Ήταν ο Τζατσίντο.
+
+Και κάθε φορά που τον έβλεπε, ξαναγεννιόταν μέσα της εκείνη η
+αίσθηση σκοτοδίνης, η θολή ανάμνηση μιας προηγούμενης ζωής,
+αρχαίας και υπόγειας όπως εκείνη των Βαρόνων στο Κάστρο.
+
+Να τος που έρχεται. Ψηλός, μελαχρινός, με το πρόσωπο χλωμό
+στο φεγγαρόφωτο, μπαίνει και κάθεται πλάι της στο κατώφλι.
+«Θεια-Καλίνα», είπε με ξενική προφορά, «γιατί μιλήσατε για
+τις υποθέσεις μου στον υπηρέτη;»
+«Εκείνος το θέλησε. Μου επιτέθηκε και ήθελε να με σκοτώσει.»
+«Να σας σκοτώσει; Για το τίποτα; Αχ, αυτός ο άνθρωπος και οι
+θείες μου κάνουν τόση φασαρία για μικροπράγματα, ενώ εκεί
+πέρα υπάρχει κόσμος που κάνει χρέη εκατομμυρίων και κανείς
+δεν το ξέρει!»
+
+Τη γριά όμως δεν την ένοιαζε καθόλου ο κόσμος εκεί πέρα.
+«Αναγκάστηκα να πάρω το λοστό για να τον εμποδίσω!
+Καταλαβαίνετε, κύριέ μου; Ο υπηρέτης είναι άγριος, μην του
+έχετε εμπιστοσύνη!»
+
+Ο Τζατσίντο έμεινε για μια στιγμή ακίνητος κοιτάζοντας τα
+χέρια του που επάνω τους τρεμόπαιζε η σκιά μιας κληματίδας.
+Έπειτα ανασκίρτησε.
+«Δεν θα του έχω εμπιστοσύνη. Θέλω μάλιστα να φύγω. Δεν μπορώ
+πια να ζήσω, εδώ….. Θα κερδίσω όμως χρήματα και σε σαράντα
+μέρες θα σας τα επιστρέψω όλα, μέχρι την τελευταία δεκάρα.
+Τώρα όμως πρέπει να μου δώσετε τα χρήματα για το ταξίδι. Θα
+σας δώσω μια άλλη συναλλαγματική.»
+«Ποιος την υπογράφει;»
+«Εγώ!», είπε με θάρρος. «Εγώ! Έχετέ μου εμπιστοσύνη. Σώστε
+μια ψυχή. Ελάτε, γρήγορα! Και φυλάξτε το μυστικό.»
+
+Της έπιασε τον ώμο, όπως ο Βαρόνος, κι εκείνη σηκώθηκε και
+πήγε να πάρει τα χρήματα από το σεντούκι: δυο χαρτονομίσματα
+των πενήντα λιρετών που τα ψηλάφισε για πολύ, κοιτάζοντάς τα
+στο φεγγαρόφωτο, ενώ σκεφτόταν ότι για το ταξίδι του
+Τζατσίντο αρκούσε το ένα. Έτσι το άλλο το έβαλε στη θέση του.
+Το φεγγάρι ψηλά από το μικρό παράθυρο πάνω από το σεντούκι
+έριχνε μια ασημένια λωρίδα φωτός που έφτανε μέχρι το
+ξερακιανό της στήθος και από το άνοιγμα του πουκαμίσου
+φαινόταν το χρυσό νόμισμα περασμένο στο δερμάτινο κορδόνι που
+είχε πια μαυρίσει.
+
+Ο Τζατσίντο όμως δεν έμεινε ικανοποιημένος. Τι ήταν εκείνο το
+λεπτό φύλλο χαρτιού σε σύγκριση με τους θησαυρούς των μεγάλων
+της Ρώμης; Καθώς όμως η τοκογλύφος του έλεγε ότι δεν ήθελε τη
+συναλλαγματική, κατάλαβε ότι εκείνη  του έκανε ελεημοσύνη και
+τον κυρίεψε ένα αβάσταχτο άγχος. Του φάνηκε ότι βρισκόταν
+ακόμη στον προθάλαμο του σπιτιού του λιμενάρχη, ακίνητος, να
+περιμένει.
+«Λοιπόν, θα σας τα επιστρέψω το αργότερο αύριο», υποσχέθηκε
+ενώ σηκωνόταν.
+
+Και πήγε στου Μιλέζου να του πει ότι την επόμενη μέρα θα
+έφευγε.
+
+Κι εκεί, στο άνοιγμα της πόρτας φαινόταν η αυλή: λευκή, όπου
+την έλουζε το φεγγαρόφωτο, και σκοτεινή, όπου την σκίαζε η
+πέργολα. Η πεθερά του Μιλέζου, καθισμένη στην ψηλή της
+καρέκλα σαν πρωτόγονη βασίλισσα, δεν έγνεθε από το φόβο της
+Τζομπιάνα, φλυαρώντας με την κόρη της που είχε πυρετό και με
+τις χλωμές υπηρέτριες που κάθονταν καταγής ακουμπώντας στον
+τοίχο.
+«Ο γαμπρός μου βγήκε πριν λίγο. Πρέπει να πήγε στον ντον
+Πρέντου», είπε στον Τζατσίντο. «Οι θείες σας είναι καλά; Να
+τους δώσετε πολλά χαιρετίσματα και να τις ευχαριστήσετε για
+το δώρο που έστειλαν στον αδελφό μου το Ρετόρο.»
+«Τα μαύρα δαμάσκηνα!», είπε μια λαίμαργη υπηρέτρια. «Η
+Νατόλια, ξύλο που της χρειάζεται, τα έφαγε όλα κρυφά.»
+«Εάν μου δώσετε και άλλα, ντον Τζατσί, θα κατέβω μαζί σας στο
+κτήμα» είπε η Νατόλια προκλητικά.
+«Και δεν έρχεσαι….», απάντησε εκείνος, η φωνή του όμως ήταν
+λυπημένη και, παρ’ όλο που η ηλικιωμένη κυρά νουθετούσε:
+«Καθένας με τους όμοιούς του πρέπει να κάνει συντροφιά,
+Νατόλια!», όταν βγήκε στο δρόμο άκουσε τις γυναίκες να γελούν
+μιλώντας γι’ αυτόν και την Γκριζέντα.
+
+Ναι, έπρεπε να φύγει, να πάει να βρει την τύχη του.
+
+Για να μην ξαναπεράσει μπροστά από το σπίτι της καλής του,
+κατέβηκε ένα στενό, έπειτα ένα άλλο, μέχρι που έφτασε σ’ ένα
+πλάτωμα όπου πρόβαλαν τα ερείπια μιας εκκλησίας.
+
+Ο φλόμος μύριζε τριγύρω, το γαλαζωπό φεγγάρι έλαμπε πάνω στα
+ερείπια του πύργου σαν φλόγα σε μαύρο κηροπήγιο και έμοιαζε
+να μη θέλει να προβάλει ξανά η μέρα σ’ εκείνη τη νεκρή γωνιά
+του κόσμου. Αμέσως όμως μετά το πλάτωμα άσπριζε ανάμεσα στις
+ροδιές και τους φοίνικες το σπίτι του ντον Πρέντου, όμοιο με
+κατοικία Βερβερίνων: με τις αψιδωτές του πόρτες, τις χτιστές
+του στοές, τα παράθυρά του σε σχήμα μισοφέγγαρου.
+
+Διασχίζοντας τη μεγάλη αυλή, όπου έλαμπαν κάτω από το φεγγάρι
+φαρδιές κρεβατίνες από καλάμια πάνω στις οποίες την ημέρα
+ξέραιναν τα όσπρια και τώρα ήταν σκεπασμένες από ψάθες
+καμωμένες με βούρλα, ο Τζατσίντο διέκρινε την ογκώδη φιγούρα
+του θείου του και την λεπτή του Μιλέζου, ακίνητες εμπρός στο
+χρυσαφί φόντο μιας πόρτας με στοά μπροστά. Έπιναν, καθισμένοι
+στο ήσυχο δωμάτιο του ισογείου, με τα πόδια σταυρωμένα  και
+τον αγκώνα στην άκρη του τραπεζιού. Και οι δυο, ο χοντρός και
+ο λεπτός, έμοιαζαν ικανοποιημένοι από τη ζωή.
+«Πιες, πιες!», είπαν και οι δυο προσφέροντας στον Τζατσίντο
+το κρασί τους, αλλά εκείνος αποποιήθηκε και τα δυο ποτήρια.
+«Άρρωστος είσαι; Γιατί δεν πίνεις;»
+«Άρρωστος είμαι, ναι»
+
+Δεν είπε όμως από τι υπέφερε, έτσι κι αλλιώς δεν θα τον
+καταλάβαιναν.
+«Σου τις έβρεξε η θεία σου Νοέμι;»
+«Δε σε φίλησε αρκετά η Γκριζέντα; Ξύλο που της χρειάζεται!»,
+είπε ο Μιλέζος, επαναλαμβάνοντας την κακογλωσσιά της
+λαίμαργης υπηρέτριας.
+«Ουφ!» ξεφύσησε ο Τζατσίντο ακουμπώντας τους αγκώνες στο
+τραπέζι για να κρατήσει το κεφάλι με τα δυο του χέρια και
+καθώς ο ώμος του έτρεμε ο ντον Πρέντου το πρόσεξε και
+χλόμιασε ελαφρά. Εκείνο το τρέμουλο φαίνεται ότι τον ενόχλησε
+τόσο που σηκώθηκε, ακούμπησε το χέρι του στον ώμο λέγοντας:
+«Ας βγούμε, πάμε να πάρουμε λίγη δροσιά.»
+
+Πήγαν να δροσιστούν∙ τα βήματά τους αντηχούσαν μέσα στη σιωπή
+όπως εκείνα της νυχτερινής περιπόλου. Με τη βόλτα, η κάπως
+πικρή ευθυμία των συντρόφων του πέρασε και στον Τζατσίντο.
+«Πάμε στο θέατρο, θείε Πιέτρο; Αυτή την ώρα στις πόλεις της
+Ιταλίας αρχίζει η ζωή και η διασκέδαση. Μπροστά από τα θέατρα
+περνούν πολλές άμαξες, σαν μαύρο ποτάμι. Βλέπει κανείς ακόμη
+και κυρίες να κάνουν βόλτα με τα σκυλάκια τους….»
+
+Ο Μιλέζος γέλασε τόσο που τον έπιασε λόξιγκας. Ο ντον Πρέντου
+ήταν πιο συγκρατημένος, αλλά το χαμόγελό του, αν το πρόσεχε
+κανείς, έκοβε σαν το μαχαίρι.
+«Γύρνα τότε εκεί! Και να κουβαλήσεις μαζί σου και την
+Γκριζέντα σαν να ήταν σκυλάκι.»
+«Ουφ! Τι ανόητοι που είστε σ’ αυτό το χωριό.»
+«Όχι όμως τόσο, όσο στο δικό σου.»
+
+Εκείνος έπαψε, αλλά ύστερα συνέχισε:
+«Γιατί με λέτε ανόητο; Επειδή είμαι καλόκαρδος; Επειδή θέλω
+να γλεντήσω τα νιάτα μου; Κι εσείς τι κάνετε; Ζωή είναι αυτή,
+η δική σας; Τη ζωή κάνεις εσύ; Δεν αγαπάς ούτε τη γυναίκα σου
+την άρρωστη. Κι εσείς, θείε Πιέτρο; Τι ζωή είναι η δική σας;
+Μαζεύετε χρήματα, όπως τα κουκιά πάνω στην ψάθα, για να τα
+δώσετε έπειτα στα γουρούνια. Δεν αγαπάτε κανένα, ούτε τον
+ίδιο σας τον εαυτό.»
+
+Οι δυο φίλοι σκουντούσαν ο ένας τον άλλο χαμογελώντας.
+«Είσαι πραγματικά άρρωστος απόψε∙ άδειο το πουγγί, βλέπεις.»
+«Το δικό μου το πουγγί είναι πιο γεμάτο από το δικό σας! Πάμε
+στο καπηλειό και θα δείτε», είπε κοκκινίζοντας μες στο
+σκοτάδι.
+«Δεν θέλησες να πιείς μαζί μας! Και πεθαμένο να σε δω, δε
+δέχομαι το κρασί σου!»
+
+Κατέληξαν, ωστόσο, στο καπηλειό που ήταν σχεδόν έρημο. Δυο
+άντρες μόνο έπαιζαν σιωπηλοί και ένας τρίτος κοίταζε τη μια
+τα χαρτιά του ενός, την άλλη του άλλου, όμως με ένα νεύμα τού
+ντον Πρέντου πλησίασε τους νεοφερμένους και κάθισαν και οι
+τέσσερεις γύρω από ένα άλλο τραπέζι.
+
+Ο κάπελας, ένας μικρόσωμος χωριάτης που έμοιαζε με Εβραίο της
+Βίβλου, με τη μαρσίνα του ξεκούμπωτη πάνω από τις βράκες,
+έφερε κρασί μέσα σ’ ένα μπουΚαλί ανατολίτικο και ακούμπησε
+ένα μαύρο σιδερένιο λυχνάρι στο μέσο του τραπεζιού. Ο Μιλέζος
+με το κεφάλι γερμένο δεξιά ανακάτεψε σκεφτικός τα χαρτιά
+κοιτάζοντας πότε τον ένα πότε τον άλλο από τους συντρόφους
+του.
+«Στα πόσα η μίζα;»
+«Πενήντα λιρέτες», απάντησε ο Τζατσίντο.
+
+Έβγαλε το χαρτονόμισμα της τοκογλύφου.
+
+ Έχασε.
+
+Πάνω στο μαύρο λυχνάρι η μικρή γαλαζωπή φλόγα, ακίνητη
+έμοιαζε με το φεγγάρι πάνω από τα ερείπια του πύργου.
+
+
+Κεφάλαιο ένατο
+
+Ένα βράδυ, τον Ιούλιο, η Νοέμι καθόταν στο συνηθισμένο μέρος
+στην αυλή και έραβε. Η μέρα ήταν πολύ ζεστή και ο ουρανός, με
+ένα γκριζωπό γαλάζιο, έμοιαζε να είναι ακόμη σκεπασμένος από
+τη στάχτη μιας πυρκαγιάς της οποίας οι τελευταίες φλόγες
+έσβηναν στη δύση. Οι φραγκοσυκιές, ανθισμένες τώρα, έδιναν
+μια χρυσή νότα στο γκρίζο των περιβολιών και εκεί κάτω, πίσω
+από τον πύργο της ερειπωμένης εκκλησίας, οι ροδιές του ντον
+Πρέντου έμοιαζαν λεκιασμένες με αίμα.
+
+Η Νοέμι ένοιωθε μέσα της όλο εκείνο το γκρίζο και το κόκκινο.
+Η ανοιξιάτικη αναστάτωσή της κάθε χρόνο δεν έπαυε με τον
+ερχομό του καλοκαιριού, αντίθετα κάθε μέρα και περισσότερο
+μια έντονη ανάγκη μοναξιάς την έσπρωχνε να κρύβεται για να
+παραδίνεται καλύτερα στο βάσανό της, όπως ένας άρρωστος που
+δεν ελπίζει πια να θεραπευθεί.
+
+Εκείνη την ημέρα ήταν μόνη. Η ντόνα Έστερ και η ντόνα Ρούθ
+είχαν αποδεχθεί την πρόσκληση του Ρέτορα να πάρουν μέρος στην
+επιτροπή μιας γιορτής και ο Τζατσίντο είχε πάει στην Ολιένα
+για ν’ αγοράσει κρασί για λογαριασμό του Μιλέζου. Μάλιστα,
+εκεί κατέληξε: να κάνει τον υπηρέτη ενός που ήταν πλανόδιος
+έμπορος. Η Νοέμι τον περιφρονούσε, δεν του απηύθυνε το λόγο,
+όταν όμως ήταν μόνη τον ξανάβλεπε, σκυμμένο επάνω της, να της
+βρέχει το πρόσωπο με το ξύδι και τα δάκρυά του, και ξανάκουγε
+την τρεμάμενη φωνή του και τα λόγια του.
+«Θεία Νοέμι, θεία μου, θεία μου! Γιατί, γιατί έγινε αυτό;»,
+και τα μάτια του, θλιμμένα και φλογερά όπως εκείνος ο
+καλοκαιρινός ουρανός, δεν έφευγαν από το μυαλό της.
+
+Νόμιζε πως ένοιωθε επάνω στα χείλη της τη γεύση από τα δάκριά
+του – και ήταν η γεύση όλης της θλίψης, όλης της ανθρώπινης
+αδυναμίας. Τέτοιες στιγμές η συνηθισμένη εικόνα του με τις
+διάφορες καθημερινές της όψεις, εικόνα ενός νέου
+βαριεστημένου, απροσάρμοστου, αποθαρρυμένου με τον οποίο δεν
+μπορούσε να τα βάλει κανείς επειδή έδινε την εντύπωση ενός
+βράχου που έπεσε από το βουνό για να καταστρέψει το σπίτι
+τους, εξαφανιζόταν για να πάρει τη θέση της η εικόνα ενός
+νέου καλού, μετανιωμένου, παθιασμένου.
+
+Αυτήν την εικόνα, μάλιστα, η Νοέμι την αγαπούσε και μερικές
+φορές την αισθανόταν τόσο ζωντανή και αληθινή πλάι της που
+κοκκίνιζε και έκλαιγε λες και δέχτηκε την επίθεση ενός εραστή
+που είχε τρυπώσει κρυφά μες στην αυλή της.
+
+Τότε η ψυχή της έπαλλε ολόκληρη από πάθος∙ ένας στρόβιλος
+επιθυμίας την κυρίευε διώχνοντας όλες τις θλιβερές της
+σκέψεις, όπως ο άνεμος περνά και γυμνώνει το δέντρο από όλα
+τα νεκρά φύλλα του.
+
+Της φαινόταν σαν να λιγοθυμούσε, όπως εκείνη την ημέρα, και
+πως τα δάκρυά της ήταν εκείνα του Τζατσίντο και τα ρουφούσε,
+σαν το χυμό ενός ξινού φρούτου, με τα τρεμάμενα χείλη της,
+διψασμένα από όλα εκείνα τα φιλιά που δεν έδωσαν ούτε πήραν.
+Τα νιάτα, το πάθος, ο πόνος του Τζατσίντο μεταγγίζονταν σ’
+εκείνη. Ξεχνούσε την ηλικία της, τη μορφή της, την ουσία της∙
+της φαινόταν πως ήταν ξαπλωμένη κάτω από καθάρια νερά σ’ ένα
+πυκνό δάσος και πως έβλεπε μια φιγούρα να σκύβει για να πιει,
+να πιεί πάνω από το στόμα της: ήταν ο Τζατσίντο, αλλά ήταν κι
+εκείνη, η Νοέμι ζωντανή, διψασμένη για αγάπη: ήταν ένα
+μυστηριώδες πνεύμα που ρουφούσε όλο το νερό της πηγής, όλη τη
+ζωή από το στόμα της, τόσο άσβεστη ήταν η δίψα του∙ και
+ύστερα ξάπλωνε στην κοιλότητα της κρήνης, μες στο πυκνό
+δάσος, και σχημάτιζε μαζί της ένα ενιαίο ον.
+
+Ένα χτύπημα στην εξώπορτα την επανέφερε στην πραγματικότητα.
+Πήγε να ανοίξει πιστεύοντας ότι ήταν οι αδελφές της ή ο ίδιος
+ο Τζατσίντο, που η παρουσία του δεν τη φόβιζε γιατί ήταν
+αρκετή για να διώξει τη μαγεία, αντίκρισε όμως τη θεια-Ποτόι
+και ξαναέκλεισε ενστικτωδώς την εξώπορτα για να την
+απομακρύνει. Η γριά έσπρωχνε κι εκείνη από έξω.
+«Θέλετε να με λιώσετε σαν αράχνη, ντόνα Νοέ! Δεν έρχομαι για
+να σας κάνω κακό.»
+
+Η Νοέμι αποτραβήχτηκε ψυχρή και με περιφρόνηση, κοιτάζοντας
+το πανί που κρατούσε στα χέρια της.
+«Τι θέλετε;»
+«Θέλω να μιλήσω με την αφεντιά σας, αλλά ήρεμα, όπως μια
+χριστιανή σε άλλη», είπε η γριά ταχτοποιώντας τα κοράλλια
+στον ηλιοκαμένο της λαιμό και έτρεμε, λιπόσαρκη και θλιμμένη
+σαν σκελετός.
+«Ντόνα Νοέμι, κοιτάξτε με! Μη χαμηλώνετε τα μάτια. Ήρθα να
+ζητήσω βοήθεια από σας.»
+«Από μένα;»
+«Ναι, από σας, από την αφεντιά σας. Τρεις μήνες τώρα οι
+αφεντιές σας δεν μ’ αφήνουν να πατήσω το πόδι μου εδώ. Έχετε
+δίκιο. Σήμερα το βράδυ, όμως, ονειρεύτηκα την ντόνα Μαρία
+Κριστίνα. Την είδα πλάι στο κρεβάτι μου, όπως τότε που είχε
+έρθει όταν ήμουν άρρωστη και έλαβα το άγιο μύρο. Ήταν όμορφη
+η ντόνα Μαρία Κριστίνα, φορούσε μια μαντίλα άσπρη σαν το
+κρίνο. Πήγαινε στη Νοέμι – μου είπε – η Νοέμι έχει την καρδιά
+τη δική μου, επειδή η καρδιά των νεκρών μένει στους
+ζωντανούς. Πήγαινε, Ποτόι, - μου είπε – θα δεις που η Νοέμι
+θα σε βοηθήσει. Αυτά τα λόγια μου είπε.»
+
+Ακίνητη πλάι στην εξώπορτα, η Νοέμι προσπαθούσε πάντα να
+ράψει, με το κεφάλι σκυμμένο πάνω από το πανί που
+αντανακλούσε το κόκκινο του ουρανού πάνω από το βουνό.
+«Τι θέλετε, λοιπόν;»
+«Θα σας πω. Εσείς τα ξέρετε όλα. Τα παιδιά αγαπιούνται. Εγώ
+λέω: εάν αγαπιούνται, γιατί να τα εμποδίσουμε; Μήπως δεν
+αγαπήσαμε κι εμείς όταν ήμασταν νέες; Ο καιρός όμως περνά,
+κυρά μου, και το παλικάρι παραξενεύει. Η Γκριζέντα μου έχει
+ρέψει. Εκείνος δεν την θέλει να βγαίνει από το σπίτι, να πάει
+να δουλέψει, και αν την δει να κάθεται στο κατώφλι της λέει
+να μπει μέσα, και όταν η Γκριζέντα παραπονιέται της λέει:
+«Για χάρη σου θα κάνω να πεθάνουν οι θείες μου από λύπη και
+κυρίως η θεία Νοέμι». Δεν λέει τίποτε άλλο επειδή είναι καλός
+και έχει καλή ανατροφή, αλλά τα λόγια αυτά είναι σαν το
+φαρμάκι που τρώει τα σωθικά αθόρυβα.»
+
+Αναστέναξε βαθιά και πήρε την άκρη της ποδιάς της Νοέμι
+τυλίγοντας το στρίφωμα με τα σκουρόχρωμα δάχτυλά της.
+«Ντόνα Νοέμι, κυρά μου, έχετε την καρδιά της μητέρας σας. Σ’
+εσάς μπορώ να το πω. Όταν ο πατέρας μου με προειδοποίησε: εάν
+ξανασηκώσεις τα μάτια σου στον ντον Τζάμε θα σου τα βγάλω με
+τη βουκέντρα, εγώ τα έκλεισα και ο ντον Τζάμε από εκείνη τη
+στιγμή και έπειτα ήταν νεκρός για μένα. Με την Γκριζέντα όμως
+δεν είναι το ίδιο. Η Γκριζέντα δεν μπορεί να κλείσει τα
+μάτια.»
+
+Η Νοέμι παρά τη θέλησή της αισθανόταν αναστατωμένη. Λυπόταν
+πολύ τη γριά, που τύλιγε, λες και ήταν μωρό, την άκρη από την
+ποδιά της.
+«Εσείς φταίτε», είπε σοβαρά. «Ξέρατε, σαν ηλικιωμένη γυναίκα
+που είστε, πώς καταλήγουν αυτά τα πράγματα.»
+«Ξέρουμε, ξέρουμε…. και ποτέ δεν ξέρουμε τίποτε, κυρά μου! Η
+καρδιά δε γερνάει ποτέ.»
+«Αυτό είναι αλήθεια», παραδέχτηκε η Νοέμι, αλλά με μια φωνή
+που έμοιαζε να βγαίνει άθελά της από το στόμα, αλλά αμέσως
+συνοφρυώθηκε και ανασήκωσε τα ψυχρά, ειρωνικά της μάτια και
+τα κάρφωσε σε εκείνα της γριάς.
+«Τι θέλετε λοιπόν από εμένα;»
+«Να μιλήσετε στον ντον Τζατσίντο. Ναι, πείτε του: άφησε ήσυχη
+την Γκριζέντα ή παντρέψου την.»
+«Εγώ πρέπει να του το πω; Και γιατί εγώ ειδικά;», ρώτησε η
+Νοέμι και αφού η άλλη με τη σειρά της την κάρφωνε με το
+βλέμμα χωρίς να απαντά, της δημιουργήθηκε μια οδυνηρή
+εντύπωση: της φάνηκε ότι η γριά ήξερε. Χαμήλωσε το βλέμμα και
+συνέχισε με ύφος ψυχρό και απότομο: «Δεν θα του πω τίποτα!
+Βάλτε το καλά στο μυαλό σας: ξέρατε ποιος ήταν και
+αποδειχτήκατε κακή γιαγιά γιατί επιτρέψατε στην Γκριζέντα να
+στρέψει την προσοχή της σε κάποιον που δεν της ταιριάζει.»
+«Και γιατί δεν της ταιριάζει; Ένας ελεύθερος άντρας ταιριάζει
+πάντα σε μια ελεύθερη γυναίκα, αρκεί να υπάρχει αγάπη. Κι
+εσείς, κυρά μου, ναι, θα μου κάνετε αυτή τη χάρη να του
+μιλήσετε. Δε σας ζητώ ψωμί∙ εδώ είναι κάτι παραπάνω από το
+ψωμί: είναι η σωτηρία μιας γυναίκας. Και το παλικάρι θα σας
+ακούσει, επειδή είναι καλό και λέει: δεν με στενοχωρεί τίποτε
+άλλο παρά μόνο η θεία Νοέμι που υποφέρει για μένα…. Λοιπόν,
+θα σας το πω: εκείνος μιλάει πάντα για την αφεντιά σας, και
+σας αγαπά. Η Γκριζέντα έφτασε στο σημείο να σας ζηλεύει.»
+
+Τότε η Νοέμι άρχισε να γελά, αλλά αισθάνθηκε να της τρέμουν
+τα γόνατα και μες στην καρδιά ένοιωσε τη φωτεινή ομορφιά του
+δειλινού: ήταν μια θάλασσα από φως διάσπαρτη με χρυσά νησιά,
+με έναν αντικατοπτρισμό στο βάθος. Δεν είχε ξαναδοκιμάσει
+ποτέ μια παρόμοια στιγμή μέθης.
+
+Για μια στιγμή μονάχα ο κόσμος είχε αλλάξει όψη. Η γριά την
+κοίταζε και μέσα στα γυάλινα μάτια της η μοχθηρία έλαμπε όπως
+το νεανικό της κολιέ γύρω από τον σκελετωμένο της λαιμό.
+«Λοιπό, τι λέτε ντόνα Νοέμι; Να φύγω ήσυχη κάπως; Θα με
+βοηθήσετε, έτσι δεν είναι;»
+«Πηγαίνετε», είπε η Νοέμι με ύφος αλλαγμένο, αλλά η γριά δεν
+έφευγε γιατί το είχε ρίξει ταπεινά σε ευχαριστίες.
+«Το φτωχικό μας ήταν πάντα πλάι στο σπίτι σας, όπως η δούλα
+πλάι στην κυρά. Δεν μπορούσε να κρατήσει η έχθρα μας! Ο
+Τσουαναντόνι μου κλαίει κάθε φορά που γυρίζω από το κτήμα,
+κλαίει και λέει: γιατί οι κυρίες με έδιωξαν; Και παίρνει το
+ακορντεόν και έρχεται να παίξει εδώ, πίσω από τον τοίχο. Λέει
+πως κάνει σερενάτα στην ντόνα Νοέμι. Τον άκουσε η αφεντιά
+σας; Τώρα όλα θα πάνε καλά.»
+«Ας το ελπίσουμε∙ όλα θα πάνε καλά»,  είπε η Νοέμι, αλλά δεν
+ήξερε και η ίδια τι θα πήγανε καλά. Αισθανόταν μια ξαφνική
+αγάπη για όλους. «Πείτε στον Τσουαναντόνι να έρθει απόψε. Θα
+του δώσω κόκκινα αχλάδια.»
+
+Η γριά της άρπαξε το χέρι, το φίλησε και έφυγε κλαίγοντας. Η
+Νοέμι γύρισε στη θέση της. Ο ξεθωριασμένος ουρανός  στην
+ανατολή, πάνω από το βουνό, φλεγόταν ακόμη, λες και όλη η
+λάμψη της ημέρας είχε συγκεντρωθεί εκεί πάνω. Επέμενε να
+ράβει, αλλά δεν έβλεπε ούτε το πανί , ούτε το βελόνι, μόνο
+εκείνη την μεγάλη αναλαμπή, εκείνο τον αντικατοπτρισμό χωρίς
+όρια, βαθύ, απέραντο. Νόμιζε ότι ακούει τη σερενάτα του
+αγοριού και τραγούδια αγάπης πετούσαν μες στη φλεγόμενη
+ατμόσφαιρα του δειλινού. Έβλεπε πάλι τον εαυτό της επάνω στο
+χοντροκαμωμένο μπαλκόνι του παπά, εκεί κάτω στην εκκλησία του
+Ριμέντιο. Στην αυλή θέριευε η φλόγα και το πανηγύρι οργίαζε.
+Κάποια στιγμή όμως κατέβαινε κι εκείνη για να μπει στο χορό
+μαζί με τις άλλες γυναίκες, κι εκείνη έπαιρνε μέρος στη
+γιορτή και ήταν η πιο τρελή απ’ όλες, σαν την Γκριζέντα και
+σαν τη Νατόλια, και αισθανόταν στην καρδιά της τη φλόγα, τη
+γλύκα, το πάθος όλων εκείνων των γυναικών μαζί. Ο Τζατσίντο
+της έσφιγγε το χέρι και το πανηγύρι τριγύρω, μες στην αυλή,
+στον κόσμο ολόκληρο, ήταν γι’ αυτούς….
+
+Σιγά σιγά όμως γύρισε στην πραγματικότητα. Της φάνηκε ότι
+έσβησε η φλόγα και το αίμα σταμάτησε να χτυπά με βία μέσα
+στις φλέβες της. Ντράπηκε για την ονειροφαντασιά της.
+Θυμήθηκε την υπόσχεση που έδωσε στη γριά: «όλα θα πάνε καλά».
+Προσπάθησε να βρει τις λέξεις που έπρεπε να πει στον ανιψιό
+της για να τον πείσει να μπει στο σωστό δρόμο και να
+παντρευτεί την Γκριζέντα. Μακάρι να ζήσουν ευτυχισμένοι! Τώρα
+τους αγαπούσε και τους δυο, τη γυναίκα επειδή με την αγάπη
+της αποτελούσε ένα κομμάτι του άντρα. Μακάρι να ζήσουν
+ευτυχισμένοι μες στη φτώχια και στην αγάπη τους, στο ταξίδι
+τους προς τη γη της επαγγελίας. Τους αγαπούσε , γιατί ένοιωθε
+τον εαυτό της ανάμεσά τους, κομμάτι δικό τους, ενωμένη με τον
+άντρα μέσα από την αγάπης της, ενωμένη με τη γυναίκα μέσα από
+τον πόνο της. Τους ευλογούσε, σαν μια γριά μάνα, αλλά
+αισθανόταν να την παρασέρνουν μαζί τους, μέσα στη ζωή όλο
+μυστήριο, όπως ο Ιησούς ανάμεσα στους γονείς του κατά τη φυγή
+προς την Αίγυπτο…..
+
+Και όπως τα μικρά παιδιά και οι γέροι άρχισε να κλαίει χωρίς
+να ξέρει το γιατί - από πόνο που ήταν χαρά, και από χαρά που
+ήταν πόνος.
+
+Κάποιος όμως χτύπησε πάλι στην εξώπορτα κι εκείνη σκούπισε τα
+μάτια της με το πανί και πήγε ν’ ανοίξει. Ένας άντρας μπήκε
+κλείνοντας ξωπίσω του την εξώπορτα.
+
+Ήταν ο δικαστικός κλητήρας, ένας αστός αδύνατος με μαυριδερό
+πρόσωπο από τα γένια του που δεν τα είχε ξυρίσει εδώ και οχτώ
+μέρες. Κρατούσε ένα μακρύ χαρτί διπλωμένο στα δυο. Ανασήκωσε
+το πρασινωπό σκληρό καπέλο του από το φαλακρό του κεφάλι,
+κοίταξε τη Νοέμι και είπε διστακτικά:
+«Δεν είναι εδώ η ντόνα Έστερ;»
+«Όχι»
+«Θα ήθελα…. θα ήθελα να της εγχειρίσω αυτό. Μπορώ όμως να το
+δώσω σ’ εσάς», πρόσθεσε γρήγορα, γράφοντας κάτι με το μολύβι
+του στο κάτω μέρος του χαρτιού και συλλαβίζοντας τις λέξεις
+που έγραφε.
+«Εγ-χει-ρι-  εγχειρίζεται εις χει- εις χείρας της αξιοτίμου
+αδελφής ντόνας, ντόνας Νο-έ-μι Νοέμι Πιντόρ.»
+
+Εκείνη κοίταξε ψυχρά, τρέμοντας μέσα της. Ένα σωρό ερωτήσεις
+έφταναν ως τα χείλη της, αλλά δεν ήθελε να φανεί περίεργη και
+αδύναμη μπροστά σ’ εκείνο τον άνθρωπο που όλοι στο χωριό τον
+φοβόντουσαν και τον περιφρονούσαν.
+
+Ο κλητήρας με τη σειρά του δίσταζε να της δώσει το χαρτί,
+τελικά πήρε την απόφαση να της το δώσει και έφυγε γρήγορα.
+
+Άρχισε να το διαβάζει, με το πανί κρεμασμένο στο μπράτσο και
+τα μάτια ακόμη υγρά από τα δάκρια της αγάπης.
+«Εν ονόματι της Μεγαλειότητός του Βασιλέως ….» Το χαρτί είχε
+κάτι το μυστηριώδες και φοβερό: έμοιαζε να προέρχεται από
+κάποια δύναμη του κακού.
+
+Σιγά σιγά, όσο διάβαζε και καταλάβαινε, η Νοέμι νόμιζε ότι
+ονειρεύεται. Πήγε πάλι να καθίσει και ξαναδιάβασε καλύτερα. Η
+Κατερίνα Κάρτα, επάγγελμα οικιακά, ζητούσε από την ευγένειά
+της την Έστερ Πιντόρ, μέσα σε πέντε μέρες από την κοινοποίηση
+της πράξης της διαμαρτύρησης της συναλλαγματικής
+υπογεγραμμένης υπό της ιδίας, την επιστροφή δυο χιλιάδων
+εξακοσίων λιρετών συμπεριλαμβανομένων των εξόδων.
+
+Στην αρχή και η Νοέμι πίστεψε, όπως ο Έφις, σε κάποια
+απερίσκεπτη ενέργεια της Έστερ. Κοκκίνισε φευγαλέα το μέτωπό
+της∙ σαν μια φλόγα που λάμπει για μια στιγμή μονάχα κι έπειτα
+σβήνει μακριά μέσα στο σκοτάδι της νύχτας, ανέβηκε από τα
+βάθη της συνείδησής της η βεβαιότητα ότι κι αυτή θα έκανε,
+λίγα λεπτά πριν, οποιαδήποτε τρέλα για τον Τζατσίντο. Έπειτα
+σιωπή, σκοτάδι. Εκείνη ναι, λίγα λεπτά πριν, αλλά η Έστερ; Η
+Έστερ δεν μπορούσε να είχε νοιώσει την ίδια τρέλα μ’ εκείνη,
+η Έστερ δεν μπορούσε να καταστρέψει την οικογένεια από αγάπη
+για εκείνον τον τυχοδιώκτη.
+
+Η αλήθεια πέρασε τότε σαν αστραπή από το μυαλό της, την έκανε
+να πεταχτεί επάνω, να τρέξει εδώ κι εκεί σκοντάφτοντας,
+τρεκλίζοντας, σαν να την είχε χτυπήσει ένας σωματικός πόνος.
+
+Οι αδελφές της την βρήκαν σ’ αυτή την κατάσταση.
+
+Η ντόνα Έστερ πήρε το χαρτί, με το χέρι έξω από το σάλι∙ η
+ντόνα Ρουθ άναψε το λυχνάρι επειδή είχε κιόλας νυχτώσει.
+
+Κάθισαν και οι τρεις στον πάγκο και η Νοέμι, ήρεμη και ψυχρή,
+ξαναδιάβασε με δυνατή φωνή το χαρτί. Τα πρόσωπα των
+αδελφάδων, σκυμμένα επάνω στο χαρτί, γυάλιζαν από τον ιδρώτα
+της αγωνίας, αλλά η Νοέμι σήκωσε το βλέμμα και είπε:
+«Εάν εσύ Έστερ, δεν έχεις υπογράψει τίποτε, δεν οφείλουμε να
+πληρώσουμε τίποτε. Είναι σαφές, γιατί να απελπιζόμαστε;»
+«Εκείνος θα πάει φυλακή.»
+«Τόσο το χειρότερο για εκείνον!»
+«Εσύ, Νοέμι, εσύ μιλάς έτσι; Μπορούμε να στείλουμε στη φυλακή
+έναν άνθρωπο του Θεού;»
+«Τι λες να κάνεις τότε;»
+«Να πληρώσουμε.»
+«Και μετά να πάμε να ζητάμε ελεημοσύνη;»
+«Και ο Χριστός ζήτησε ελεημοσύνη.»
+«Ο Χριστός, όμως, τιμωρεί κιόλας, τιμωρεί τους αμαρτωλούς,
+τους δόλιους, τους πλαστογράφους….»
+«Στον άλλο κόσμο, Νοέμι!»
+
+Η ντόνα Ρουθ σιωπούσε την ώρα που κουβέντιαζαν οι αδελφές
+της, ίδρωνε όμως ακουμπισμένη στη ράχη της καρέκλας. με τα
+χέρια να κρέμονται σαν νεκρά στα πλευρά της. Πρώτη φορά στη
+ζωή της δοκίμαζε ένα παράξενο συναίσθημα: την ανάγκη να
+κινηθεί, να κάνει κάτι για να βοηθήσει την οικογένεια.
+«Α!» είπε η ντόνα Έστερ και σηκώθηκε, διπλώνοντας το σάλι
+επάνω στο στήθος της, «πρέπει να έχουμε υπομονή και φρόνηση.
+Θα πάω στης Καλίνα και θα την παρακαλέσω να κάνει υπομονή.»
+«Εσύ, αδελφή μου; Εσύ στο σπίτι της τοκογλύφου; Εσύ, η ντόνα
+Έστερ Πιντόρ;»
+
+Η Νοέμι την τραβούσε από το σάλι, αλλά η ντόνα Έστερ, παρ’
+όλο που συμβούλευε υπομονή και φρόνηση, ξέσπασε.
+«Ντόνα Έστερ και κουραφέξαλα! Η ανάγκη, το ξέρεις δα αδελφή
+μου, μας κάνει όλους ίσους.»
+
+Και έφυγε.
+
+Τότε ένα έντονο αίσθημα ταπείνωσης και αγανάκτησης κατέλαβε
+πάλι τη Νοέμι. Η μορφή του Έφις ξεπήδησε μπροστά της σαν
+πρόβατο επί σφαγήν και έτρεξε στην αυλή και βγήκε στην
+εξώπορτα περιμένοντας να περάσει κάποιος για να τον
+παρακαλέσει να πάει να φωνάξει τον υπηρέτη.
+«Εκείνος, εκείνος φταίει για όλα! Εκείνος είχε υποσχεθεί να
+προσέχει τον Τζατσίντο και να μας προστατέψει από αυτόν…»
+
+Δεν περνούσε κανείς∙ τριγύρω βασίλευε σιωπή και μέσα στο
+σπίτι η ντόνα Ρουθ ήταν σαν νεκρή. Η Νοέμι δεν ξέχασε ποτέ
+εκείνη τη στιγμή της αναμονής την ώρα του δειλινού που της
+φαινόταν να είναι το δειλινό της ίδιας της της ζωής. Όρθια
+επάνω στις σπασμένες πέτρες του κατωφλιού πρόβαλε προς τα έξω
+και νόμιζε πως περίμενε ένα μυστηριώδες ον, σωτήρα και τιμωρό
+ταυτόχρονα.
+
+Ακούστηκαν βήματα, κάπως αργόσυρτα, κάπως βαριά. Μια μορφή
+εμφανίστηκε κάτω στο δρόμο. Ανέβαινε και μεγάλωνε, πρόβαλε
+γιγαντιαία στο άχρωμο φόντο του ορίζοντα. Ήταν μαύρη, αλλά
+μια φλόγινη κλωστή άστραφτε στο στήθος του, στο μέρος της
+καρδιάς.
+
+Έφτασε μπροστά στη Νοέμι και βλέποντάς την αναστατωμένη
+σταμάτησε, ενώ εκείνη ακουμπούσε βαριά με το ανοιχτό της χέρι
+στον τοίχο για να μην πέσει, τόσο πολύ την είχαν ταράξει η
+επιθυμία και ο τρόμος να μιλήσει στον διαβάτη.
+
+Εκείνος όμως ρώτησε.
+«Τι συμβαίνει, Νοέμι;»
+
+Κι εκείνη ένιωσε να λιγοψυχά, να θέλει να φωνάξει βοήθεια.
+«Πρέντου, κάνε μου μια χάρη. Βρες κάποιον που να μπορεί να
+πάει να φωνάξει τον Έφις στο κτήμα.»
+«Θα πάω εγώ, Νοέμι»
+«Εσύ; Εσύ; Εσύ… όχι.»
+«Γιατί όχι;», γρύλλισε. «Φοβάσαι μήπως σου κλέψω τα
+καρπούζια;»
+
+Εκείνη συνέχισε να τραυλίζει ασυνείδητα: «Εσύ όχι… εσύ όχι…
+εσύ όχι…»
+
+Ο ντον Πρέντου μάντευε το δράμα που παιζόταν εκεί μέσα.
+
+Δεν ήξερε γιατί, εδώ και λίγο καιρό, από το βράδυ εκείνο που
+είχε κουβαλήσει το καλάθι, από τότε που ο Τζατσίντο του είπε:
+«εσύ μαζεύεις λεφτά σαν να είναι κουκιά που θα τα δώσεις στα
+γουρούνια», ένοιωθε μέσα του ένα κενό, έναν περίεργο πόνο,
+σαν να του μετέδωσε ο ξένος το δικό του και όταν σκεφτόταν
+τις ξαδέλφες του αισθανόταν μια λύπηση ασυνήθιστη. Είδε τη
+Νοέμι που έτρεμε και ακούμπησε κι εκείνος το χέρι του στον
+τοίχο, πλάι στο δικό της. Τα πρόσωπά τους πλησίασαν, το δικό
+του είχε μιαν αρσενικιά μυρωδιά από ιδρώτα, από επιδερμίδα
+καμένη από τον ήλιο, από κρασί και ταμπάκο, το δικό της ένα
+άρωμα κλεισούρας, λεβάντας και δακρύων.
+«Νοέμι», είπε δειλά κα με τρόπο τραχύ, βγάζοντας το καπέλο
+και ξαναφορώντας το, «εάν με χρειάζεστε να μου το πείτε. Τι
+έγινε;»
+
+Η Νοέμι δεν απάντησε, δεν μπορούσε να μιλήσει.
+«Τι έγινε;», επανέλαβε δυνατά.
+«Καταστραφήκαμε, Πρέντου…», είπε τελικά και της φάνηκε ότι
+μιλούσε παρά τη θέλησή της.
+«Ξοφλήσαμε. Ο Τζατσίντο πλαστογράφησε την υπογραφή της
+Έστερ….. Και η τοκογλύφος διαμαρτύρησε τη συναλλαγματική…»
+«Α, να πάρει ο διάολος!», φώναξε ο ντον Πρέντου, δίνοντας μια
+γροθιά στον τοίχο.
+
+Η Νοέμι φοβήθηκε εκείνη τη φωνή και το αίσθημα αξιοπρέπειας
+την επανέφερε στην τάξη. Της φάνηκε ότι οι γείτονες βγήκαν
+για ν’ ακούσουν το χάλι της.
+«Έλα μέσα, Πρέντου. Θα σου τα πω όλα.»
+
+Κι εκείνος μπήκε στο σπίτι που το κατώφλι του είχε να το
+περάσει είκοσι χρόνια.
+
+Το λυχνάρι άναβε επάνω στο παλιό κάθισμα και έμοιαζε η μικρή
+του φλόγα να κρατά θλιμμένη συντροφιά στην ντόνα Ρουθ που
+καθόταν ακόμη ακίνητη με το κεφάλι ακουμπισμένο στη ράχη της
+καρέκλας και τα χέρια εγκαταλειμμένα, το ένα από εδώ και το
+άλλο από εκεί, και τις αρθρώσεις τους επάνω στο ξύλο. Το μισό
+της πρόσωπο ήταν φωτισμένο, χλωμό και το άλλο μισό ήταν στη
+σκιά, σκοτεινό. Τα μισόκλειστα μάτια κοίταζαν, ωστόσο, προς
+τα επάνω, αλλήθωρα, όπως συμβαίνει στην προσπάθεια να
+συγκεντρωθούν σε ένα μόνο μακρινό σημείο.
+
+Μόλις την είδε ο ντον Πρέντου, αναρίγησε και κοντοστάθηκε.
+Από την κίνησή του η Νοέμι κατάλαβε την αλήθεια. Τον κοίταξε
+τρομαγμένη, έπειτα κοίταξε την αδελφή της και έτρεξε κοντά
+της.
+«Ρουθ, Ρουθ;», την φώναξε χαμηλόφωνα, σκυμμένη επάνω της και